Waarom vergelijk ik mezelf steeds met anderen?

Waarom vergelijk ik mezelf met anderen?

Sociale vergelijking is op zichzelf niet vreemd of ongezond. Mensen gebruiken anderen als referentiepunt om zichzelf te beoordelen. Hoe goed doe ik het? Wat is normaal? Waar sta ik? Wat vind ik belangrijk?

Dat kan over bijna alles gaan:

• werk en inkomen;
• uiterlijk en lichaam;
• relaties en gezin;
• opleiding en intelligentie;
• sociale vaardigheden en populariteit;
• bezittingen en levensstijl;
• persoonlijkheid en zelfvertrouwen.

Een grote meta-analyse van tientallen jaren onderzoek naar sociale vergelijking bevestigt dat mensen zichzelf regelmatig beoordelen ten opzichte van anderen. Vergelijken is dus niet iets wat je simpelweg hoeft “af te leren”.

Waarom vergelijk ik mezelf vooral met mensen die het beter doen?

Wanneer je jezelf vergelijkt met iemand die je op een bepaald gebied als beter, succesvoller of aantrekkelijker ziet, spreken onderzoekers van een opwaartse vergelijking.

Je kijkt bijvoorbeeld naar iemand die:

• meer verdient;
• slanker of gespierder is;
• een grotere sociale kring heeft;
• verder lijkt in zijn of haar carrière;
• een relatie heeft terwijl jij single bent;
• zelfverzekerder overkomt;
• meer bereikt heeft op dezelfde leeftijd.

Zo'n vergelijking hoeft niet negatief te zijn. Soms geeft iemand anders je juist informatie, hoop of motivatie.

Maar wanneer de vergelijking vooral benadrukt wat jij volgens jezelf mist, kan er een gevoel van tekortschieten ontstaan.

Waarom raakt vergelijken je zelfbeeld?

Wanneer je zelfbeeld al kwetsbaar is, kan vergelijken veranderen in een soort bewijsverzameling.

Je ziet iemand die iets goed kan en je hoofd zegt:

“Zij is veel beter dan ik.”

Je ziet iemand die er zelfverzekerd uitziet:

“Waarom kan ik niet gewoon zo zijn?”

Je ziet iemand die iets heeft bereikt:

“Ik loop achter.”

De vergelijking gaat dan niet alleen meer over één verschil tussen twee mensen. Ze wordt een oordeel over jouw waarde.

Bij een negatief zelfbeeld kan bovendien een selectief patroon ontstaan: mensen die het op een bepaald gebied beter lijken te doen vallen extra op, terwijl mensen die ongeveer hetzelfde meemaken of op andere gebieden worstelen minder aandacht krijgen.

In Hoe ontstaat een negatief zelfbeeld? lees je hoe zulke overtuigingen zich kunnen ontwikkelen. In Waarom ben ik zo streng voor mezelf? lees je hoe de innerlijke criticus die vergelijkingen vervolgens kan gebruiken.

Je vergelijkt jouw binnenkant met de buitenkant van een ander

Dit is een van de belangrijkste valkuilen bij vergelijken.

Van jezelf weet je hoe zenuwachtig je was vóór die presentatie. Je weet hoeveel ruzie je thuis hebt gehad. Je weet dat je soms twijfelt aan je relatie, onzeker bent over je uiterlijk of bang bent om te falen.

Bij anderen zie je vaak vooral gedrag en resultaat.

De collega die ontspannen presenteert kan vanbinnen net zo zenuwachtig zijn. Het stel dat gelukkig oogt kan problemen hebben die jij niet kent. De persoon die veel bereikt heeft kan op een ander gebied juist worstelen.

Dat betekent niet dat je jezelf moet geruststellen met de gedachte dat het met anderen “vast ook slecht gaat”. Het betekent alleen dat de informatie waarop je de vergelijking baseert vaak onvolledig is.

Waarom maakt social media vergelijken zo makkelijk?

Social media geeft ons toegang tot een enorme hoeveelheid vergelijkingsmateriaal. Niet alleen met vrienden, collega's en familie, maar ook met influencers, ondernemers, sporters en onbekenden van over de hele wereld.

Daarbij zien we vaak geselecteerde momenten: een mooie foto, een succes, een reis, een lichaam onder gunstige omstandigheden of een mijlpaal.

Onderzoek naar social media en zelfbeeld laat een genuanceerd beeld zien. Een meta-analyse van 121 onafhankelijke steekproeven vond een kleine negatieve samenhang tussen gebruik van sociale netwerksites en zelfwaardering. Reviews benadrukken tegelijkertijd dat effecten sterk kunnen verschillen tussen personen en afhankelijk zijn van hoe social media wordt gebruikt.

Specifieker onderzoek naar opwaartse vergelijking op social media is relevanter voor dit onderwerp. Een meta-analyse van experimentele studies vond dat blootstelling aan opwaartse vergelijking gemiddeld kleine negatieve effecten had op onder andere zelfwaardering en welbevinden.

Waarom vergelijk ik mijn uiterlijk zo vaak?

Uiterlijk is bijzonder geschikt voor snelle vergelijking omdat het direct zichtbaar is. Je hoeft iemand niet te kennen om lengte, kleding, gezicht, lichaamsvorm of gespierdheid op te merken.

Een meta-analyse van 156 studies vond een verband tussen sociale vergelijking en meer ontevredenheid over het lichaam. Recenter onderzoek naar online vergelijking vond eveneens duidelijke verbanden tussen meer sociale vergelijking op social media en meer zorgen over het lichaamsbeeld.

Ook hier geldt: een verband betekent niet dat iedere vergelijking automatisch lichaamsontevredenheid veroorzaakt. Persoonlijke kwetsbaarheid, het soort content en de manier waarop iemand vergelijkt spelen mee.

Is jezelf vergelijken hetzelfde als jaloers zijn?

Nee. Vergelijken is het proces waarbij je jezelf naast iemand anders legt. Jaloezie of afgunst kan een emotionele reactie zijn op wat je vervolgens waarneemt, maar hoeft niet altijd te ontstaan.

Je kunt bijvoorbeeld denken:

“Zij heeft precies het werk dat ik ook zou willen.”

Dat kan pijn doen zonder dat je haar het succes misgunt.

Soms vertelt die pijn juist iets waardevols over wat jij belangrijk vindt. Misschien verlang je naar meer vrijheid, verbinding, erkenning, creativiteit of financiële zekerheid.

Waarom voelt het alsof iedereen verder is dan ik?

Omdat je waarschijnlijk niet willekeurig vergelijkt.

Wanneer carrière belangrijk voor je is, vallen succesvolle mensen extra op. Wanneer je onzeker bent over je uiterlijk, zie je sneller mensen die voldoen aan jouw schoonheidsideaal. Wanneer je graag een relatie wilt, lijken stellen ineens overal aanwezig.

Je aandacht wordt als het ware getrokken naar precies dat gebied waarop jij jezelf beoordeelt.

Daardoor kan een vertekend beeld ontstaan: iedereen heeft het voor elkaar behalve ik.

Maar “iedereen” bestaat dan vaak uit de mensen die jouw aandacht selecteert.

Vergelijken en bevestiging zoeken

Soms stopt de vergelijking niet bij een gedachte. Je probeert de onzekerheid daarna weg te krijgen.

Je vraagt bijvoorbeeld:

• “Vind jij haar mooier dan mij?”
• “Denk je dat ik het net zo goed doe als mijn collega's?”
• “Loop ik achter voor mijn leeftijd?”
• “Vind jij dat ik succesvol genoeg ben?”

Een geruststellend antwoord kan tijdelijk helpen. Maar wanneer je steeds opnieuw iemand anders nodig hebt om vast te stellen dat jij “goed genoeg” bent, blijft je eigen beoordeling kwetsbaar.

Daarom krijgt dit patroon een eigen blog: Waarom heb ik steeds bevestiging nodig?

Hoe kun je minder vergelijken met anderen?

Het doel hoeft niet te zijn dat je jezelf nooit meer vergelijkt. Dat is waarschijnlijk onrealistisch. Je kunt wel leren anders met vergelijkingen om te gaan.

1. Merk op wanneer vergelijken verandert in beoordelen

“Zij verdient meer dan ik” is een vergelijking. “Dus ik ben mislukt” is een conclusie. Probeer die twee uit elkaar te halen.

2. Vraag waarop je de vergelijking baseert

Zie je het hele verhaal van de ander, of één zichtbaar resultaat? Vergelijk je vergelijkbare omstandigheden? Ken je de prijs die iemand voor dat resultaat heeft betaald?

3. Kijk naar je eigen meetlat

Waarom is juist dit criterium zo belangrijk geworden? Wie heeft bepaald wanneer je succesvol, aantrekkelijk of goed genoeg bent?

4. Gebruik vergelijking als informatie

Wanneer iemand iets heeft waar jij sterk op reageert, onderzoek dan wat daaronder zit. Wil je hetzelfde, of wil je vooral het gevoel dat je denkt dat die persoon heeft?

5. Let op welke content je voedt

Als bepaalde accounts bijna altijd leiden tot zelfkritiek of ontevredenheid, mag je daar praktisch mee omgaan. Minder blootstelling is iets anders dan doen alsof vergelijking niet bestaat.

6. Bouw een bredere bewijsbasis over jezelf op

Een steviger zelfbeeld ontstaat wanneer je niet alleen kijkt naar waar anderen beter in zijn, maar ook naar je eigen eigenschappen, gedrag, waarden en ontwikkeling.

Daar bouwen we later in deze reeks op voort met Positieve eigenschappen: waarom zie ik ze niet bij mezelf? en Zelfwaardering vergroten: hoe vul je je vat van zelfwaardering?

Een ander hoeft niet minder te zijn zodat jij genoeg kunt zijn

Wanneer je gewend bent jezelf voortdurend langs anderen te leggen, kan het leven voelen als een ranglijst.

Wie is mooier? Wie verdient meer? Wie heeft de beste relatie? Wie is het verst? Wie heeft het meeste bereikt?

Maar eigenwaarde werkt niet zoals een wedstrijd waarin er maar één winnaar kan zijn.

Iemand anders kan iets hebben wat jij graag wilt. Iemand kan ergens beter in zijn. Iemand kan verder zijn op een bepaald gebied.

Dat verschil hoeft niet te worden ontkend.

De belangrijke stap is leren voorkomen dat je van dat verschil automatisch maakt:

“Dus die ander is meer waard dan ik.”

Wanneer je dat onderscheid steeds beter leert zien, wordt vergelijken minder een oordeel over jezelf en meer informatie die je kunt gebruiken — of weer kunt loslaten.