Als ik dit niet doe, gebeurt er iets ergs: magical thinking bij OCD

Wat is magical thinking bij OCD?

Magical thinking betekent dat je een verband ervaart tussen een gedachte, handeling, woord, getal of ritueel en een gebeurtenis die daar in werkelijkheid niet rechtstreeks door wordt veroorzaakt.

Bij OCD kan dat bijvoorbeeld voelen als:

• “Als ik dit niet drie keer doe, gebeurt er iets ergs.”
• “Als ik aan een ongeluk denk, vergroot ik misschien de kans dat het gebeurt.”
• “Ik mag dit woord niet denken, want dan roep ik het misschien over me af.”
• “Dit getal voelt verkeerd, dus ik moet opnieuw beginnen.”
• “Ik had een slechte gedachte over iemand, dus ik moet die neutraliseren met een goede gedachte.”
• “Als ik iets niet precies goed afsluit, kan er iets met mijn familie gebeuren.”

Veel mensen met deze klachten weten rationeel dat het verband niet logisch is. Toch voelt het emotioneel alsof je het risico niet kunt nemen.

Wil je eerst de basis van OCD begrijpen? Lees dan Wat is OCD? Symptomen, oorzaken en behandeling.

Hoe kan magical thinking er in het dagelijks leven uitzien?

Magical thinking hoeft er niet spectaculair uit te zien. Soms zijn het heel kleine handelingen die voor buitenstaanders nauwelijks opvallen.

Je kunt bijvoorbeeld steeds opnieuw een deur aanraken, een bericht wissen en opnieuw typen, een route opnieuw lopen, een handeling herhalen of iets mentaal “ongedaan maken”.

Mentale rituelen

Niet alle dwanghandelingen zijn zichtbaar. Je kunt ook in je hoofd:

• een zin herhalen totdat hij goed voelt;
• een slechte gedachte vervangen door een goede;
• bidden of woorden herhalen om gevaar af te wenden;
• een herinnering opnieuw afspelen om zeker te weten dat je niets verkeerd hebt gedaan;
• proberen een beeld in je hoofd “goed” af te sluiten;
• controleren of je precies de juiste gedachte had.

Dit sluit aan bij Pure-O: dwanggedachten zonder zichtbare dwanghandelingen, waarbij veel compulsies zich vooral in gedachten afspelen.

Waarom voelt magical thinking zo echt?

OCD draait vaak om een sterke behoefte aan zekerheid. Niet gewone zekerheid, maar het gevoel dat je absoluut moet kunnen uitsluiten dat er iets ergs gebeurt.

Stel dat de gedachte opkomt:

“Als ik dit ritueel niet doe, gebeurt er misschien iets met mijn moeder.”

Je verstand zegt: “Dat heeft niets met elkaar te maken.”

Maar OCD zegt: “Misschien niet. Maar kun je het honderd procent bewijzen?”

En omdat het om iemand gaat die belangrijk voor je is, voelt zelfs een heel kleine denkbeeldige kans te groot om te negeren.

Thought-action fusion

Een bekend cognitief mechanisme bij OCD is thought-action fusion. Daarbij kan een gedachte gaan voelen alsof die meer betekent dan alleen een gedachte.

Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat je het gevoel krijgt dat:

• iets denken de kans groter maakt dat het gebeurt;
• iets denken bijna hetzelfde is als het doen;
• het hebben van een bepaalde gedachte iets zegt over jouw karakter of intenties.

Een groot verantwoordelijkheidsgevoel

Bij OCD kan ook sprake zijn van een sterk gevoel van verantwoordelijkheid. Dan voelt het alsof jij iets had moeten voorkomen, zelfs wanneer je daar in werkelijkheid nauwelijks of geen invloed op hebt.

De gedachte “Als ik mijn ritueel niet uitvoer en er gebeurt iets, dan is het mijn schuld” kan daardoor heel overtuigend worden.

Hoe houdt magical thinking zichzelf in stand?

Stel dat je denkt: “Als ik niet drie keer controleer of de deur dicht is, gebeurt er iets ergs.”

Je controleert drie keer. Daarna voel je opluchting.

Dat lijkt op dat moment te bewijzen dat het ritueel hielp. Maar eigenlijk heeft je brein vooral geleerd:

De opluchting maakt het ritueel aantrekkelijker. Daardoor wordt de kans groter dat je het opnieuw uitvoert wanneer dezelfde angst terugkomt.

“Maar wat als het daarna echt gebeurt?”

Dit is een van de moeilijkste situaties bij magical thinking.

Misschien besluit je een ritueel een keer níét uit te voeren. Later die dag gebeurt er toevallig iets vervelends. OCD kan daar direct op springen:

“Zie je wel. Dit kwam doordat jij het ritueel niet deed.”

Maar het feit dat twee gebeurtenissen na elkaar plaatsvinden, betekent niet dat de eerste de tweede heeft veroorzaakt. Ons brein is juist sterk in het zoeken naar patronen, vooral wanneer we angstig zijn.

De tientallen of honderden keren dat je iets dacht en er niets gebeurde, krijgen meestal veel minder aandacht dan die ene toevallige overeenkomst.

Geruststelling kan óók een ritueel worden

Je kunt iemand vragen:

“Het is toch onzin dat mijn gedachte iets kan veroorzaken?”

Het antwoord geeft even rust. Maar vaak komt daarna een nieuwe twijfel: “Maar hoe weet die persoon dat zo zeker?”

Lees hierover ook Waarom blijf ik om geruststelling vragen?.

Wat is het verschil tussen bijgeloof en magical thinking bij OCD?

Veel mensen hebben kleine vormen van bijgeloof. Ze kloppen bijvoorbeeld op hout, hebben een geluksgetal of vinden vrijdag de dertiende ongemakkelijk.

Dat betekent niet automatisch dat iemand OCD heeft.

Bij OCD is vooral belangrijk hoeveel angst, dwang en beperking ermee gepaard gaan.

Het kan richting OCD wijzen wanneer je:

• het gevoel hebt dat je een ritueel móét uitvoeren;
• bang bent dat jij verantwoordelijk bent als je het niet doet;
• steeds meer getallen, woorden, handelingen of situaties gaat vermijden;
• veel tijd kwijt bent aan herhalen, neutraliseren of opnieuw beginnen;
• je rituelen steeds uitgebreider worden;
• merkt dat de angst terugkomt zodra je probeert te stoppen.

Waarom kiest OCD juist onderwerpen die zo belangrijk voor je zijn?

OCD richt zich vaak op gebieden waar veel waarde, verantwoordelijkheid of emotie zit. Bijvoorbeeld je kinderen, partner, ouders, gezondheid, geloof, moraal of veiligheid.

Daardoor kan een gedachte als “als ik dit niet doe, gebeurt er misschien iets met mijn kind” veel meer impact hebben dan een willekeurige gedachte over iets waar je niets om geeft.

Je voert het ritueel dan niet uit omdat je graag dwanghandelingen wilt doen, maar omdat het voelt alsof je een verschrikkelijk risico neemt wanneer je het níét doet.

Dat maakt magical thinking zo hardnekkig: het haakt zich vast aan precies datgene wat je niet wilt verliezen.

Waarom helpt jezelf steeds overtuigen dat het onzin is vaak maar kort?

Het is logisch dat je probeert jezelf gerust te stellen:

“Gedachten kunnen niets veroorzaken.”
“Dit is gewoon OCD.”
“Er gaat echt niets gebeuren.”

Maar wanneer je die zinnen gebruikt om volledige zekerheid te krijgen, kunnen ze zelf een mentale compulsie worden.

Je voelt even rust, totdat OCD met een nieuwe vraag komt:

“Maar wat als dit keer anders is?”

Daarom richt behandeling zich niet alleen op de inhoud van de gedachte. Veel belangrijker is leren dat je niet iedere twijfel hoeft op te lossen.

Hoe wordt magical thinking bij OCD behandeld?

Wanneer magical thinking onderdeel is van OCD, sluit de behandeling aan bij evidence-based behandeling voor obsessieve-compulsieve klachten. Een belangrijke behandelvorm is cognitieve gedragstherapie (CGT) met exposure en responspreventie (ERP).

Exposure

Bij exposure oefen je stap voor stap met situaties, gedachten, woorden, getallen of gevoelens die normaal gesproken de drang oproepen om een ritueel uit te voeren.

Responspreventie

Bij responspreventie oefen je met het niet uitvoeren van de gebruikelijke compulsie. Bijvoorbeeld niet opnieuw aanraken, niet teruglopen, niet mentaal neutraliseren, niet opnieuw beginnen en niet steeds geruststelling vragen.

Van “ik moet zekerheid hebben” naar “ik kan onzekerheid verdragen”

Een behulpzame verschuiving is bijvoorbeeld niet:

“Ik hoef dit niet te doen, want ik weet zeker dat er niets gebeurt.”

Maar eerder:

“Mijn OCD wil dat ik dit ritueel uitvoer om zekerheid te krijgen. Ik ga die zekerheid nu niet proberen af te dwingen.”

Tot slot

Magical thinking bij OCD kan heel overtuigend voelen, juist omdat de angst vaak gaat over mensen of dingen die enorm belangrijk voor je zijn.

Je hoeft daarbij niet werkelijk te geloven dat je gedachten magische krachten hebben. Het kan al genoeg zijn dat je denkt:

“Ik weet dat het onlogisch is, maar wat als?”

En precies die vraag kan ervoor zorgen dat je blijft herhalen, vermijden, neutraliseren of controleren.

Herstel draait daarom niet om het vinden van het perfecte bewijs dat je angst onmogelijk is.

Het draait om leren dat je een onzekere of vreemde gedachte kunt hebben zonder dat je er een ritueel tegenover hoeft te zetten.