Waarom ben ik bang dat ik iemand iets aandoe terwijl ik dat helemaal niet wil?

Wat is harm-OCD?

Harm-OCD is geen aparte officiële diagnose, maar een veelgebruikte term voor OCD waarbij obsessies draaien om de angst jezelf of iemand anders iets aan te doen.

Je kunt bijvoorbeeld bang zijn dat je:

• iemand met een mes verwondt;
• je kind of partner iets aandoet;
• iemand voor een trein of van een balkon duwt;
• tijdens het autorijden bewust een ongeluk veroorzaakt;
• plotseling agressief wordt;
• de controle over jezelf verliest.

Wat deze gedachten zo beangstigend maakt, is juist dat ze ongewenst zijn. Je wilt niet dat ze werkelijkheid worden.

Wil je eerst de basis van OCD begrijpen? Lees dan Wat is OCD? Symptomen, oorzaken en behandeling.

Hebben andere mensen ook agressieve of vreemde gedachten?

Ja. Intrusieve gedachten komen ook voor bij mensen zonder OCD. Ons brein produceert voortdurend gedachten, beelden en associaties waar we niet bewust voor kiezen. Daar kunnen ook vreemde, seksuele, agressieve of totaal ongepaste gedachten tussen zitten.

Iemand zonder OCD kan bijvoorbeeld even denken: “Wat als ik iemand van het perron duw?” en daarna denken: “Wat een bizarre gedachte.” Vervolgens gaat diegene verder met zijn dag.

Bij OCD kan precies dezelfde gedachte veel meer betekenis krijgen:

“Waarom dacht ik dit?”
“Wat zegt dit over mij?”
“Wat als ik het diep van binnen toch wil?”
“Hoe kan ik zeker weten dat ik het nooit zal doen?”

Het probleem zit daardoor niet alleen in welke gedachte verschijnt, maar vooral in de betekenis die eraan wordt gegeven en in wat iemand daarna doet om zekerheid te krijgen.

Daarover lees je ook meer in Betekenen mijn dwanggedachten dat ik dit echt wil?.

Hoe vaak komt harm-OCD voor?

Het is moeilijk om een exact percentage voor harm-OCD te geven, omdat het geen afzonderlijke diagnose is. In onderzoek worden agressieve obsessies vaak samengenomen met andere zogenoemde onacceptabele of taboegerelateerde obsessies.

OCD zelf komt gedurende het leven bij ongeveer 1 tot 2 procent van de bevolking voor. Agressieve of gewelddadige obsessies zijn binnen OCD een bekend en klinisch relevant verschijnsel.

Veel mensen praten er nauwelijks over. De angst dat een ander de gedachte verkeerd interpreteert kan enorm zijn. Daardoor kunnen mensen lang met deze klachten rondlopen voordat duidelijk wordt dat hun angst onderdeel kan zijn van OCD.

Hoe ontstaat harm-OCD?

Er bestaat niet één oorzaak van harm-OCD. Zoals bij OCD in het algemeen lijkt het te gaan om een samenspel van erfelijke kwetsbaarheid, neurobiologische processen, psychologische factoren, leerervaringen en omstandigheden.

Thought-action fusion

Een bekend cognitief mechanisme bij OCD is thought-action fusion. Daarbij kan iemand bijvoorbeeld denken dat het hebben van een gedachte iets zegt over de kans dat die gedachte werkelijkheid wordt, of over wat voor persoon hij of zij is.

Een gedachte als “Wat als ik mijn partner iets aandoe?” wordt dan niet ervaren als zomaar een gedachte, maar als mogelijk bewijs: “Misschien zegt dit iets over wie ik werkelijk ben.”

Kan trauma een rol spelen?

Trauma wordt niet gezien als dé oorzaak van harm-OCD. Wel laat onderzoek naar OCD in het algemeen zien dat belastende of traumatische ervaringen bij sommige mensen samenhangen met ernstigere klachten, en dat OCD-klachten soms ontstaan of verergeren tijdens periodes van sterke stress of na ingrijpende gebeurtenissen.

Dat betekent niet dat iemand met harm-OCD noodzakelijk een trauma heeft meegemaakt. Ook betekent een gewelddadige gedachte niet dat er ergens een verborgen trauma achter moet zitten.

Tijdens behandeling kijken we daarom naar jouw persoonlijke geschiedenis en factoren die voor jou relevant zijn, zonder vooraf één oorzaak aan te nemen.

Wat als de gedachte je zelfbeeld raakt?

Bij harm-OCD gaat de angst soms niet alleen over wat je mogelijk zou kunnen doen. De gedachte kan ook raken aan een diepere vraag:

“Wat zegt het over mij dat ik überhaupt zoiets kan denken?”

Misschien zie je jezelf als zorgzaam, betrouwbaar of geweldloos. Wanneer er dan ineens een agressieve gedachte verschijnt, botst die hard met het beeld dat je van jezelf hebt.

Je kunt gaan denken:

• “Een goed mens zou dit toch nooit denken?”
• “Wat als ik diep van binnen toch een slecht persoon ben?”
• “Misschien ken ik mezelf helemaal niet zo goed.”

Onderzoek laat zien dat mensen met OCD gemiddeld vaker een lager of kwetsbaarder zelfbeeld rapporteren dan mensen zonder OCD. Dat betekent niet dat een negatief zelfbeeld OCD veroorzaakt.

De relatie kan twee kanten op werken. Langdurige obsessies, schaamte en onzekerheid kunnen het zelfbeeld aantasten. Tegelijkertijd kan een kwetsbaar zelfbeeld ervoor zorgen dat een intrusieve gedachte sneller wordt geïnterpreteerd als bewijs dat er iets mis is met jou.

Ook perfectionistische of strenge morele overtuigingen kunnen hierin een rol spelen. Wanneer je vindt dat een “goed” mens nooit een agressieve gedachte zou mogen hebben, krijgt iedere ongewenste gedachte automatisch veel betekenis.

Hoe ontstaat de vicieuze cirkel van harm-OCD?

Stel dat je tijdens het koken ineens denkt: “Wat als ik mijn partner met dit mes iets aandoe?”

Je schrikt. Vervolgens probeer je zekerheid te krijgen. Je legt het mes weg. Dat geeft opluchting. De volgende keer laat je misschien iemand anders het eten snijden. Later zoek je online naar de betekenis van gewelddadige gedachten.

Even voel je je gerustgesteld. Maar daarna verschijnt een nieuwe twijfel: “Maar wat als mijn gedachten anders zijn dan die van andere mensen?”

Compulsies zijn niet altijd zichtbaar

Bij harm-OCD vinden veel compulsies in het hoofd plaats. Je kunt bijvoorbeeld:

• controleren hoe je je voelde toen de gedachte verscheen;
• nagaan of je misschien een impuls voelde;
• herinneringen analyseren om te bepalen of je ooit agressief bent geweest;
• testen of je nog steeds liefde of empathie voelt;
• jezelf mentaal vertellen dat je nooit iemand iets zou aandoen;
• situaties opnieuw afspelen in je hoofd;
• online zoeken naar geruststelling.

Dit sluit sterk aan bij Pure-O: dwanggedachten zonder zichtbare dwanghandelingen.

Geruststelling zoeken

Misschien vraag je aan je partner, vriend of psycholoog: “Denk jij dat ik ooit iemand iets zou kunnen aandoen?”

Het antwoord geeft even rust, maar daarna ontstaat een nieuwe vraag: “Maar hoe kan diegene dat zeker weten?”

Daarover lees je meer in Waarom blijf ik om geruststelling vragen?.

Vermijden voelt veilig, maar kan de angst onderhouden

Misschien vermijd je messen, balkons, treinperrons, autorijden of alleen zijn met iemand van wie je houdt. Op korte termijn daalt daardoor de angst.

Maar het brein krijgt zo minder kans om te leren dat een gedachte aanwezig kan zijn zonder dat er iets hoeft te gebeuren. Daardoor kan vermijding onbedoeld bevestigen dat de situatie gevaarlijk was.

Als controleren bij jou sterk op de voorgrond staat, lees dan ook Waarom blijf ik controleren?.

Waarom helpt proberen níét aan de gedachte te denken vaak niet?

Wanneer een gedachte je bang maakt, is de natuurlijke reactie: “Ik moet hiermee stoppen.”

Je probeert de gedachte weg te drukken. Maar om te controleren of je ergens niet meer aan denkt, moet je brein er eerst naar zoeken. Daardoor kan de gedachte juist opnieuw in je bewustzijn verschijnen.

Het doel van behandeling is daarom meestal niet om ervoor te zorgen dat je nooit meer een vreemde of agressieve gedachte hebt. Het doel is dat de gedachte uiteindelijk veel minder betekenis en macht krijgt.

Lees ook Waarom blijven dwanggedachten terugkomen?.

Wanneer kan er sprake zijn van harm-OCD?

Niet iedere gewelddadige gedachte betekent dat iemand OCD heeft. Bij OCD gaat het om terugkerende obsessies en compulsies die veel angst veroorzaken, tijd kosten of het dagelijks functioneren beperken.

Professionele hulp kan verstandig zijn wanneer je:

• veel tijd kwijt bent aan het analyseren van je gedachten;
• steeds probeert te bewijzen dat je niemand iets zult aandoen;
• mensen, plaatsen of voorwerpen gaat vermijden;
• regelmatig om geruststelling vraagt;
• veel schaamte of schuld ervaart;
• steeds opnieuw online zoekt naar de betekenis van je gedachten;
• merkt dat je dagelijks leven steeds meer door de angst wordt bepaald.

Hoe wordt harm-OCD behandeld?

Omdat harm-OCD binnen OCD valt, sluit de behandeling aan bij evidence-based behandeling voor obsessieve-compulsieve klachten. Een belangrijke behandelvorm is cognitieve gedragstherapie (CGT) met exposure en responspreventie (ERP).

Exposure

Bij exposure oefen je stap voor stap met gedachten, beelden of situaties die normaal gesproken angst en de drang tot controleren, vermijden of neutraliseren oproepen.

Responspreventie

Bij responspreventie leer je de gebruikelijke compulsie niet automatisch uit te voeren. Bijvoorbeeld niet opnieuw analyseren, niet steeds geruststelling zoeken, niet eindeloos online checken en mentale neutralisaties leren herkennen en verminderen.

Niet bewijzen dat de gedachte onwaar is

Het doel van ERP is niet om je honderd procent zekerheid te geven dat een angst nooit zal uitkomen. Het doel is juist dat je leert verdragen dat volledige zekerheid niet bestaat en dat je niet iedere gedachte hoeft te onderzoeken.

Tot slot

Een gedachte kan ontzettend echt en bedreigend voelen. Maar een gedachte is niet hetzelfde als een wens, intentie of handeling.

Bij harm-OCD zit iemand vaak juist vast in de behoefte om honderd procent zeker te weten dat hij of zij nooit iets verschrikkelijks zal doen.

En precies die zoektocht naar absolute zekerheid kan de angst blijven voeden.

Misschien is de belangrijkste vraag daarom uiteindelijk niet:

“Hoe weet ik honderd procent zeker dat ik deze gedachte nooit uitvoer?”

Maar:

“Kan ik leren deze gedachte te hebben zonder hem steeds te hoeven onderzoeken, controleren of neutraliseren?”