Een paniekaanval is een plotselinge sterke toename van angst of intens ongemak waarbij lichamelijke en cognitieve symptomen snel kunnen oplopen. Een enkele paniekaanval betekent niet automatisch dat je een paniekstoornis hebt.
Wat je gaat lezen
- Welke symptomen bij een paniekaanval kunnen voorkomen
- Waarom hartkloppingen, benauwdheid en duizeligheid ontstaan
- Waarom paniek zo plotseling kan voelen
- Wat wetenschap ondersteunt en wat een verklaringsmodel is
- Wanneer lichamelijke klachten medisch beoordeeld moeten worden
- Hoe paniekstoornis behandeld kan worden
Welke symptomen kun je krijgen bij een paniekaanval?
Bij een paniekaanval kunnen lichamelijke én cognitieve symptomen optreden. Niet iedereen ervaart dezelfde combinatie. Bekende symptomen zijn onder andere:
Wat gebeurt er in je lichaam tijdens paniek?
Angst activeert systemen die het lichaam voorbereiden om snel te reageren op dreiging. Daarbij kunnen onder andere hartslag, ademhaling, spierspanning en aandacht veranderen. Deze reacties zijn op zichzelf onderdeel van normale stressfysiologie.
Bij een paniekaanval kan die activatie zeer snel en intens aanvoelen. Omdat veel lichamelijke sensaties op zichzelf al bedreigend kunnen lijken, kan iemand extra schrikken van wat hij of zij voelt.
Wil je een breder overzicht van paniekaanvallen, oorzaken en behandeling? Lees dan ook Wat is een paniekaanval? Symptomen, oorzaken en behandeling.
Waarom kun je duizelig of benauwd worden?
Wanneer iemand angstig wordt, kan de ademhaling sneller of dieper worden. Als daardoor relatief veel koolstofdioxide wordt uitgeademd, kunnen klachten ontstaan zoals tintelingen, lichtheid in het hoofd, een vreemd gevoel in handen of rond de mond en soms meer benauwdheid.
Niet iedereen met een paniekaanval hyperventileert en hyperventilatie is ook niet de enige verklaring voor duizeligheid of benauwdheid. Dit is dus één mogelijk fysiologisch mechanisme, niet dé verklaring voor ieder symptoom.
Waarom kan paniek zichzelf versterken?
Dit is een verklaringsmodel voor paniek en geen bewijs dat iedere paniekaanval door exact dit mechanisme wordt veroorzaakt.
In de praktijk zien we dat aandacht voor lichamelijke sensaties, angstige interpretaties en veiligheidsgedrag elkaar kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld steeds je pols controleren, alleen nog dicht bij een uitgang zitten of bepaalde situaties vermijden. Zulke reacties kunnen tijdelijk geruststellen, maar kunnen de angst voor toekomstige paniek ook in stand houden.
Als je merkt dat je vooral blijft analyseren of piekeren over wat lichamelijke sensaties betekenen, kan ook Waarom blijf ik alles overdenken? relevant zijn.
Paniekaanval of paniekstoornis: wat is het verschil?
Een paniekaanval kan eenmalig voorkomen of optreden binnen verschillende psychische of medische situaties. Een paniekstoornis is iets anders: daarbij zijn er terugkerende onverwachte paniekaanvallen en ontstaat daarnaast aanhoudende bezorgdheid over nieuwe aanvallen en/of duidelijke gedragsverandering vanwege de aanvallen.
Je kunt dus een paniekaanval hebben zonder een paniekstoornis te hebben.
Kan een paniekaanval uit het niets komen?
Ja, een paniekaanval kan subjectief voelen alsof hij volledig onverwacht ontstaat. Soms is er geen duidelijke externe aanleiding. Dat betekent niet dat er noodzakelijkerwijs “geen oorzaak” bestaat, maar wel dat de trigger voor de persoon niet altijd herkenbaar is.
Factoren zoals stress, slaaptekort, lichamelijke sensaties, cafeïne, eerdere paniekervaringen en anticipatie-angst kunnen in sommige situaties meespelen. Welke factoren relevant zijn verschilt per persoon.
Wanneer moet je klachten medisch laten beoordelen?
Het is onverstandig om nieuwe lichamelijke klachten automatisch als paniek te bestempelen. Zeker bij een eerste episode of wanneer klachten anders zijn dan je gewend bent, kan medische beoordeling nodig zijn.
Neem medische klachten serieus wanneer er bijvoorbeeld sprake is van:
- nieuwe of hevige pijn op de borst;
- flauwvallen of bewustzijnsverlies;
- aanhoudende ernstige benauwdheid;
- neurologische uitvalsverschijnselen;
- een duidelijk afwijkend patroon ten opzichte van eerdere paniekaanvallen;
- een relevante medische voorgeschiedenis waarbij lichamelijke oorzaken moeten worden uitgesloten.
Psychologische uitleg over paniek mag medische diagnostiek niet vervangen wanneer daar aanleiding voor is.
Hoe worden terugkerende paniekaanvallen behandeld?
Wanneer paniekaanvallen onderdeel zijn van een paniekstoornis, is cognitieve gedragstherapie (CGT) een evidence-based behandeling. Binnen CGT kunnen verschillende technieken worden gebruikt, waaronder psycho-educatie, onderzoek van angstige interpretaties en exposure.
Interoceptieve exposure
Bij interoceptieve exposure wordt gecontroleerd geoefend met lichamelijke sensaties die iemand vreest, bijvoorbeeld een versnelde hartslag of duizeligheid. Het doel is niet om iemand te overtuigen dat er “niets aan de hand” is, maar om nieuwe ervaringen op te doen met sensaties die eerder direct als gevaarlijk werden geïnterpreteerd.
Exposure aan situaties
Wanneer iemand situaties is gaan vermijden uit angst voor een paniekaanval, kan exposure aan die situaties onderdeel zijn van de behandeling. Dit gebeurt stapsgewijs en afgestemd op de persoon.
Heb je terugkerende paniekaanvallen of ben je bang voor de volgende aanval?
Bij Psychologenpraktijk Mental Fitness bied ik behandeling voor angst- en paniekklachten. De behandeling kan onder andere bestaan uit cognitieve gedragstherapie en exposure, afgestemd op jouw klachten en situatie.
Neem contact op →Wanneer is professionele hulp verstandig?
Het kan zinvol zijn om hulp te zoeken wanneer:
- je regelmatig paniekaanvallen hebt;
- je veel bezig bent met de angst voor een volgende aanval;
- je situaties begint te vermijden;
- je voortdurend je hartslag, ademhaling of andere lichamelijke signalen controleert;
- paniek invloed heeft op werk, relaties, reizen, sporten of slaap;
- je leven steeds meer wordt ingericht rondom het voorkomen van paniek.
Veelgestelde vragen over paniekaanval symptomen
Hoe weet ik of ik een paniekaanval heb?
Een paniekaanval bestaat uit een plotselinge sterke toename van angst of ongemak met meerdere lichamelijke en cognitieve symptomen. Omdat sommige symptomen ook lichamelijke oorzaken kunnen hebben, is het verstandig om nieuwe of afwijkende klachten zo nodig medisch te laten beoordelen.
Hoe lang duurt een paniekaanval?
De hevigste fase bouwt meestal relatief snel op. De totale duur en het herstel daarna verschillen per persoon. Vermoeidheid of gespannenheid kan nog langer aanhouden.
Kun je flauwvallen tijdens een paniekaanval?
Mensen kunnen zich tijdens paniek zeer licht in het hoofd voelen. Werkelijk flauwvallen is iets anders en verdient medische aandacht, zeker wanneer dit nieuw is of daadwerkelijk bewustzijnsverlies optreedt.
Kan een paniekaanval op een hartaanval lijken?
Ja, symptomen kunnen overlappen, bijvoorbeeld pijn of druk op de borst, zweten, benauwdheid en hartkloppingen. Daarom moet nieuwe of verdachte borstpijn niet automatisch als paniek worden geïnterpreteerd.
Kun je een paniekaanval krijgen zonder je angstig te voelen?
Sommige mensen merken eerst lichamelijke sensaties op en herkennen de angst pas later. De ervaring kan daardoor aanvankelijk vooral lichamelijk aanvoelen.
Wat helpt bij terugkerende paniekaanvallen?
Bij paniekstoornis is cognitieve gedragstherapie een evidence-based behandeling. Exposure aan gevreesde lichamelijke sensaties en situaties kan daar onderdeel van zijn.
Bronnen en nuance
Deze blog maakt onderscheid tussen diagnostische kennis, behandelonderzoek en verklaringsmodellen. Het cognitieve model van paniek wordt daarom expliciet als theorie/model beschreven en niet als dé bewezen oorzaak van iedere paniekaanval.
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Diagnostische beschrijving van paniekaanvallen en paniekstoornis.
- NICE. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Richtlijn met aanbevelingen voor behandeling van paniekstoornis.
- Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470. Klassiek cognitief verklaringsmodel van paniek.
- Craske, M. G. & Barlow, D. H. Werk over cognitief-gedragsmatige behandeling en exposure bij paniekstoornis; onderbouwing van exposuregerichte behandelprincipes binnen CGT.
Belangrijk: verklaringen voor individuele paniekaanvallen kunnen verschillen. Een psychologische verklaring mag lichamelijke diagnostiek niet vervangen wanneer symptomen nieuw, ernstig of afwijkend zijn.