Een paniekaanval is op zichzelf doorgaans niet lichamelijk gevaarlijk. De symptomen komen voor een belangrijk deel voort uit activatie van het autonome zenuwstelsel en veranderingen in ademhaling en aandacht. Dat betekent echter niet dat je iedere nieuwe lichamelijke klacht automatisch aan paniek moet toeschrijven.
Wat je gaat lezen
- Wat er tijdens paniek in het lichaam gebeurt
- Waarom je hart zo snel kan kloppen
- Of je kunt flauwvallen of een hartaanval kunt krijgen
- Waarom paniek zo gevaarlijk voelt
- Hoe angst voor lichamelijke sensaties paniek kan versterken
- Wanneer medische beoordeling verstandig is
- Welke behandeling goed is onderbouwd
Wat gebeurt er in je lichaam tijdens een paniekaanval?
Bij plotselinge dreiging activeert het lichaam systemen die je voorbereiden om snel te reageren. Het sympathische deel van het autonome zenuwstelsel wordt actiever. Daardoor kunnen onder andere je hartslag en ademhaling veranderen, spieren aanspannen en kun je gaan zweten.
Deze reacties zijn onderdeel van een normale verdedigingsreactie. Bij een paniekaanval kan die alarmreactie optreden terwijl er geen direct extern gevaar aanwezig is. De lichamelijke sensaties zijn daardoor echt, ook wanneer er geen lichamelijke ramp plaatsvindt.
Wil je eerst precies weten welke klachten bij paniek kunnen voorkomen? Lees dan Paniekaanval symptomen: hoe herken je een paniekaanval?.
Is een paniekaanval gevaarlijk voor je lichaam?
Voor de meeste mensen is een paniekaanval zelf niet gevaarlijk. De tijdelijke stijging van hartslag, spierspanning en alertheid hoort bij de fysiologische stressreactie. Hoewel deze sensaties zeer intens kunnen zijn, betekent hun intensiteit niet automatisch dat er schade ontstaat.
Wat wél grote gevolgen kan hebben, is de angst voor een volgende aanval. Mensen kunnen activiteiten gaan vermijden, voortdurend hun lichaam controleren of alleen nog situaties aangaan wanneer ontsnappen gemakkelijk voelt. Zo kan de impact van paniek steeds groter worden, ook wanneer de aanval zelf voorbijgaat.
Daarover lees je meer in Bang om een paniekaanval te krijgen: angst voor de angst.
Kan een paniekaanval een hartaanval veroorzaken?
Hartkloppingen en pijn of druk op de borst zijn bekende panieksymptomen en kunnen erg overtuigend aanvoelen. Angst activeert het lichaam en maakt je bovendien extra alert op veranderingen in hartslag. Dat kan de sensatie nog nadrukkelijker maken.
Een paniekaanval is echter niet hetzelfde als een hartaanval. Omdat de symptomen kunnen overlappen, is het niet verstandig om nieuwe of onverklaarde borstklachten uitsluitend op basis van gevoel zelf als paniek te diagnosticeren.
Lees ook Paniekaanval of hartaanval: hoe herken je het verschil?.
Kun je flauwvallen tijdens een paniekaanval?
Veel mensen zijn tijdens paniek bang dat ze zullen flauwvallen. Duizeligheid, een licht gevoel in het hoofd en veranderingen in het zicht kunnen die voorspelling heel geloofwaardig maken. Toch betekent duizeligheid niet automatisch dat bewusteloosheid volgt.
Bij paniek kan de bloeddruk door activatie van het stresssysteem juist stijgen. Flauwvallen wordt doorgaans veroorzaakt door een tijdelijke daling van de bloedtoevoer naar de hersenen, bijvoorbeeld bij een vasovagale reactie. Dat is een ander fysiologisch proces. Flauwvallen is dus niet het typische gevolg van een gewone paniekaanval, al kan iemand natuurlijk om andere redenen wel flauwvallen.
Hyperventilatie kan bovendien duizeligheid, tintelingen en een gevoel van onwerkelijkheid versterken. Lees hierover Hyperventilatie of paniekaanval: wat is het verschil?.
Kun je de controle verliezen of gek worden door paniek?
Een andere veelvoorkomende angst is: “Straks verlies ik de controle” of “Straks word ik gek.” Het gevoel van controleverlies kan onderdeel zijn van paniek, maar een gevoel of voorspelling is niet hetzelfde als daadwerkelijk controleverlies.
Tijdens sterke angst wordt de aandacht nauwer en kan helder nadenken tijdelijk moeilijker voelen. Ook derealisatie of depersonalisatie kan voorkomen: de omgeving of jezelf kan vreemd of onwerkelijk aanvoelen. Zulke ervaringen kunnen beangstigend zijn, maar passen binnen het symptoombeeld van paniek.
Waarom voelt paniek dan zó gevaarlijk?
Een invloedrijk verklaringsmodel is het cognitieve model van paniek van David Clark (1986). Volgens dit model kunnen normale of angstgerelateerde lichamelijke sensaties catastrofaal worden geïnterpreteerd. Een snellere hartslag wordt bijvoorbeeld uitgelegd als “ik krijg een hartaanval”, duizeligheid als “ik val flauw” en een vreemd gevoel als “ik verlies de controle”.
De interpretatie van gevaar kan vervolgens méér angst oproepen. Daardoor nemen lichamelijke sensaties toe, waarna die opnieuw als bewijs voor gevaar kunnen worden gezien. Zo kan een zichzelf versterkende cirkel ontstaan.
Dit helpt ook verklaren waarom een aanval soms uit het niets lijkt te komen. Lees daarvoor Waarom krijg ik ineens een paniekaanval? en Paniekaanvallen zonder duidelijke reden: hoe kan dat?.
Waarom helpt steeds controleren vaak niet?
Na een heftige aanval is het begrijpelijk dat je zekerheid probeert te krijgen. Je kunt je hartslag meten, je ademhaling controleren, symptomen googelen of steeds iemand vragen of het echt geen gevaar is.
Dat kan op korte termijn geruststellen. Binnen cognitief-gedragsmatige modellen kunnen zulke veiligheidsgedragingen de angst op langere termijn echter in stand houden, omdat je minder gelegenheid krijgt om te ervaren dat de sensatie ook zonder controle of ontsnapping weer afneemt.
Wat helpt als je bang bent geworden voor panieksymptomen?
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een goed onderzochte behandeling voor paniekstoornis. Behandeling richt zich onder andere op psycho-educatie, catastrofale interpretaties, vermijding en veiligheidsgedrag.
Een belangrijk onderdeel kan interoceptieve exposure zijn. Daarbij worden gevreesde lichamelijke sensaties gecontroleerd opgewekt — bijvoorbeeld een snellere hartslag of duizeligheid — zodat iemand nieuwe ervaringen kan opdoen met de sensaties die eerder als gevaarlijk werden geïnterpreteerd.
Professionele richtlijnen en behandelonderzoek ondersteunen CGT met exposure bij paniekstoornis. Het doel is niet simpelweg om alle lichamelijke sensaties te voorkomen, maar om de angstige betekenis ervan en het vermijdingspatroon te veranderen.
Ben je bang geworden voor wat er tijdens een paniekaanval in je lichaam gebeurt?
Bij Psychologenpraktijk Mental Fitness behandel ik angst- en paniekklachten. We onderzoeken welke lichamelijke sensaties je vreest, welke gedachten daarbij ontstaan en welke controle- of vermijdingspatronen de angst mogelijk in stand houden.
Bekijk behandeling angst & paniek →Veelgestelde vragen
Kan een paniekaanval gevaarlijk zijn?
Een paniekaanval is op zichzelf doorgaans niet lichamelijk gevaarlijk, hoewel de symptomen zeer heftig kunnen aanvoelen. Nieuwe, ernstige of afwijkende lichamelijke klachten moeten wel passend medisch worden beoordeeld.
Kan je hart stoppen tijdens een paniekaanval?
Een snelle of bonzende hartslag is een bekende reactie op angst en betekent niet dat het hart op het punt staat te stoppen. Nieuwe of ernstige hart- of borstklachten moeten wel medisch beoordeeld worden.
Kun je flauwvallen van paniek?
Duizeligheid komt vaak voor, maar flauwvallen is niet het typische fysiologische gevolg van een paniekaanval. Er bestaan wel andere oorzaken waardoor iemand kan flauwvallen.
Kun je gek worden door een paniekaanval?
Het gevoel de controle te verliezen of “gek te worden” kan bij paniek voorkomen. Dat gevoel is op zichzelf geen bewijs dat dit daadwerkelijk gebeurt.
Waarom voelt paniek dan alsof ik doodga?
De combinatie van sterke lichamelijke activatie, aandacht voor lichaamssignalen en een dreigende interpretatie kan een zeer overtuigend gevoel van gevaar veroorzaken.
Welke behandeling helpt bij terugkerende paniekaanvallen?
CGT met exposure, waaronder interoceptieve exposure, behoort tot de best onderbouwde psychologische behandelingen voor paniekstoornis.
Bronnen en nuance
In deze blog is onderscheid gemaakt tussen fysiologische kennis, empirisch onderzoek en theoretische verklaringsmodellen.
- Clark, D.M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470. Het cognitieve model beschrijft catastrofale interpretatie van lichamelijke sensaties als een belangrijk proces bij paniek.
- Austin, D.W. & Richards, J.C. (2001). The catastrophic misinterpretation model of panic disorder. Behaviour Research and Therapy, 39(11), 1277–1291. Review van bewijs én beperkingen van het model.
- Huppert et al. (2018). Systematische review en meta-analyse naar catastrofale misinterpretatie van lichamelijke sensaties bij paniekstoornis; de bevindingen ondersteunen dit als kenmerkend proces.
- Andrews et al. (2018). Klinische richtlijn voor angststoornissen. CGT voor paniek omvat onder andere psycho-educatie, cognitief werk, gedragsproeven, interoceptieve en in-vivo exposure en het verminderen van veiligheidsgedrag.
Medische nuance: informatie over paniek mag niet worden gebruikt om nieuwe of ernstige lichamelijke klachten zonder beoordeling als psychologisch af te doen.