Of loop je nog een keer terug om te kijken of het gas uit staat, de oven is uitgezet of de kraan dicht is?
Iedereen controleert weleens iets. Maar wanneer je steeds opnieuw moet controleren, terwijl je eigenlijk wéét dat alles in orde is, kan dat veel onzekerheid en stress veroorzaken.
Veel mensen schamen zich hiervoor. Ze begrijpen zelf ook niet waarom ze blijven controleren. Ze weten vaak dat het niet logisch is, maar voelen tegelijkertijd een sterke drang om het toch te doen.
In sommige gevallen kan dit passen bij een obsessieve-compulsieve stoornis (OCD), ook wel een dwangstoornis genoemd.
Wat je gaat lezen
- Wat controledwang is
- Hoe de drang om opnieuw te controleren ontstaat
- Waarom je steeds minder op je geheugen kunt gaan vertrouwen
- Signalen dat controleren onderdeel kan zijn van OCD
- Welke rol cultuur en opvoeding kunnen spelen
- Hoe CGT en ERP kunnen helpen
Wat betekent controledwang?
Controledwang is één van de meest voorkomende vormen van OCD.
Mensen met controledwang ervaren steeds opnieuw twijfels over situaties die zij eigenlijk al hebben gecontroleerd.
Misschien controleer je meerdere keren of:
- de deur op slot zit;
- de lichten uit zijn;
- de oven of het gas uit staat;
- de kraan dicht is;
- je iets belangrijks bent vergeten;
- je geen fout hebt gemaakt op je werk.
Het bijzondere is dat het probleem meestal niet ligt in het controleren zelf.
Het probleem is dat de geruststelling maar heel kort duurt.
Kort daarna ontstaat opnieuw twijfel.
In deze korte video laat ik met herkenbare voorbeelden zien hoe twijfel kan leiden tot steeds opnieuw controleren — zelfs als je eigenlijk al weet dat je het goed hebt gedaan.
Bekijk de video op Instagram →Hoe ontstaat de drang om steeds opnieuw te controleren?
Iedereen heeft weleens een onzekere gedachte.
“Heb ik de deur eigenlijk wel op slot gedaan?”
De meeste mensen controleren één keer en gaan daarna verder met hun dag.
Bij OCD gebeurt er iets anders.
De gedachte krijgt veel meer betekenis.
Misschien denk je:
“Wat als ik het toch verkeerd heb gezien?”
“Wat als iemand inbreekt omdat ik een fout heb gemaakt?”
“Ik kan pas weggaan als ik honderd procent zeker weet dat alles veilig is.”
Door deze gedachten ontstaat spanning.
Controleren zorgt vervolgens voor een tijdelijke afname van die spanning.
Waarom blijft dat gevoel bestaan?
Veel mensen denken dat zij controleren omdat zij onvoldoende opletten.
In werkelijkheid gebeurt vaak het tegenovergestelde.
Hoe vaker je controleert, hoe minder je vertrouwt op je eigen geheugen.
Na verloop van tijd weet je niet meer of je de deur echt hebt afgesloten of dat je je alleen het laatste controlemoment herinnert.
Daardoor ga je nóg vaker controleren.
Psychologen noemen dit een negatieve bekrachtigingscirkel.
Het controleren vermindert de spanning op korte termijn, maar houdt de OCD op lange termijn juist in stand.
Signalen dat je mogelijk last hebt van controledwang
Misschien herken je één of meerdere van deze gedachten of gevoelens:
“Ik weet dat ik het al gecontroleerd heb, maar ik vertrouw mijn geheugen niet.”
“Ik blijf bang dat ik iets belangrijks ben vergeten.”
“Ik voel pas rust wanneer ik nog één keer controleer.”
“Iedere keer neem ik me voor om niet meer terug te lopen, maar toch doe ik het weer.”
“Ik ben veel tijd kwijt aan controleren.”
Veel mensen denken dat zij gewoon perfectionistisch zijn.
Maar wanneer het controleren veel tijd kost, spanning veroorzaakt of je dagelijks leven beïnvloedt, kan er sprake zijn van OCD.
De invloed van cultuur en opvoeding
De manier waarop we omgaan met verantwoordelijkheid en fouten wordt voor een groot deel gevormd door onze opvoeding en de omgeving waarin we opgroeien.
Misschien heb je geleerd dat fouten grote gevolgen kunnen hebben of dat je altijd zorgvuldig en verantwoordelijk moet zijn. Dat zijn waardevolle eigenschappen.
Tegelijkertijd kunnen hoge verwachtingen of de angst om anderen teleur te stellen ervoor zorgen dat je extra gevoelig wordt voor twijfel en onzekerheid.
Binnen sommige gezinnen en culturen wordt veel nadruk gelegd op verantwoordelijkheid, veiligheid en het voorkomen van fouten.
Hierdoor kan het moeilijk zijn om onzekerheid te accepteren of het gevoel los te laten dat je alles onder controle moet houden.
Hoe kun je leren om minder te controleren?
Veel mensen denken dat zij eerst zeker moeten weten dat alles veilig is voordat zij kunnen stoppen met controleren.
Bij OCD werkt het juist andersom.
Herstel begint met leren verdragen dat volledige zekerheid niet bestaat.
Dat betekent niet dat je roekeloos wordt.
Het betekent dat je leert accepteren dat een klein beetje onzekerheid bij het leven hoort.
Binnen de behandeling wordt vaak gebruikgemaakt van Exposure en Responspreventie (ERP), een vorm van cognitieve gedragstherapie waarbij je stap voor stap oefent met het weerstaan van de drang om te controleren.
Therapie kan helpen
Wanneer je merkt dat controleren veel tijd kost, spanning veroorzaakt of invloed heeft op je dagelijks leven, kan professionele hulp helpen.
Samen onderzoeken we welke gedachten en overtuigingen jouw controledwang in stand houden en hoe je deze stap voor stap kunt doorbreken.
Binnen mijn praktijk maak ik onder andere gebruik van cognitieve gedragstherapie (CGT) en Exposure en Responspreventie (ERP), een belangrijke evidence-based behandeling voor OCD. De behandeling wordt altijd afgestemd op jouw persoonlijke situatie, achtergrond en hulpvraag.
Wil je meer weten over de behandeling van OCD? Lees dan ook de pagina OCD (dwangstoornis) behandelen, waarin uitgebreider wordt uitgelegd hoe een behandeling eruitziet en welke therapieën worden toegepast.
Kost controleren je steeds meer tijd en rust?
Bij Psychologenpraktijk Mental Fitness bied ik behandeling voor OCD en controledwang. Met onder andere CGT en ERP werken we aan de twijfel, controledrang en behoefte aan zekerheid die de klachten in stand kunnen houden.
Bekijk OCD-behandeling →Tot slot
Blijven controleren betekent niet dat je onverantwoordelijk bent.
Integendeel.
Juist mensen die veel waarde hechten aan veiligheid en verantwoordelijkheid kunnen vastlopen in een voortdurende zoektocht naar zekerheid.
Misschien is de belangrijkste vraag daarom niet waarom je blijft controleren.
Misschien is de vraag: hoeveel zekerheid heb je eigenlijk nodig om jezelf gerust te stellen?
Wanneer je ontdekt dat honderd procent zekerheid niet bestaat, ontstaat er ruimte om stap voor stap weer meer op jezelf en je eigen geheugen te leren vertrouwen.
En je hoeft dat proces niet alleen te doorlopen.
Veelgestelde vragen over controledwang
Is vaak controleren altijd OCD?
Nee. Iedereen controleert weleens iets. Van OCD kan sprake zijn wanneer controleren herhaaldelijk nodig voelt om angst of twijfel te verminderen en veel tijd, spanning of beperkingen veroorzaakt.
Waarom vertrouw ik mijn geheugen steeds minder?
Veelvuldig controleren kan ervoor zorgen dat controlemomenten minder onderscheidend worden. Daardoor kan je vertrouwen in je herinnering juist afnemen en ontstaat opnieuw de behoefte om te controleren.
Waarom helpt controleren maar even?
Controleren vermindert de spanning op korte termijn. Juist die tijdelijke opluchting kan ervoor zorgen dat je de volgende keer opnieuw controleert wanneer twijfel ontstaat.
Welke behandeling helpt bij controledwang?
Cognitieve gedragstherapie met Exposure en Responspreventie (ERP) is een belangrijke evidence-based behandeling voor OCD en controledwang.