Toch loop je terug.
Nog één keer controleren.
Even voel je opluchting. Tot er een nieuwe gedachte komt:
“Maar heb ik wel écht goed gekeken?”
En voor je het weet controleer je opnieuw.
Dit is een van de frustrerende kanten van OCD: wat op korte termijn helpt tegen angst en onzekerheid, kan de dwang op langere termijn juist in stand houden.
Een belangrijke behandelvorm hiervoor is ERP: exposure en responspreventie.
Wat je gaat lezen
- Waarom dwanghandelingen steeds terugkomen
- Wat ERP bij OCD precies betekent
- Hoe exposure en responspreventie werken
- Hoe je ERP in de praktijk toepast
- Waarom onzekerheid verdragen zo belangrijk is
- Welke vormen van dwang ERP kan doorbreken
- Wat mentale compulsies zijn
- Wanneer professionele behandeling verstandig is
Waarom blijven dwanghandelingen terugkomen?
Bij OCD ontstaat vaak een terugkerend patroon:
Stel dat je onderweg naar je werk ineens denkt:
“Wat als ik de deur niet goed op slot heb gedaan?”
Je voelt spanning. Je loopt terug. Je controleert de deur.
Hij zit dicht.
Je voelt opluchting.
Dat lijkt op dat moment behulpzaam. Maar je brein kan er ook iets anders van leren:
Daarom kan een dwanghandeling steeds sterker worden, ook wanneer je rationeel weet dat het eigenlijk niet nodig is.
Wil je meer lezen over controleren bij OCD? Bekijk dan Waarom blijf ik controleren?.
Wat jou oplucht bij OCD, houdt de OCD vaak juist in stand
In deze korte video leg ik uit waarom controleren, geruststelling zoeken of een ritueel uitvoeren vaak direct opluchting geeft, maar de OCD-cirkel tegelijkertijd kan versterken.
Bekijk de video op Instagram →Wat is ERP bij OCD?
ERP staat voor Exposure and Response Prevention, in het Nederlands meestal exposure en responspreventie genoemd.
ERP is een belangrijke behandelvorm binnen cognitieve gedragstherapie voor OCD.
De behandeling bestaat uit twee onderdelen:
Het doel van ERP is dus niet om jezelf ervan te overtuigen dat jouw angst onmogelijk waar kan zijn.
Je leert juist om niet iedere twijfel te hoeven oplossen.
Welke dwanghandelingen kunnen bij OCD voorkomen?
Bij dwang denken mensen vaak meteen aan handen wassen of controleren. Maar compulsies kunnen veel verschillende vormen aannemen.
- de deur, kraan of apparaten meerdere keren controleren;
- handen wassen of schoonmaken totdat het veilig voelt;
- berichten, mails of formulieren steeds opnieuw lezen;
- iets opnieuw doen totdat het precies goed voelt;
- bepaalde woorden, getallen of situaties vermijden;
- steeds opnieuw informatie opzoeken of googelen;
- anderen herhaaldelijk om geruststelling vragen;
- gevoelens of gedachten controleren;
- mentaal analyseren of neutraliseren.
De inhoud verschilt, maar de functie is vaak vergelijkbaar: de dwanghandeling moet angst of onzekerheid verminderen of een gevreesde uitkomst voorkomen.
Ook geruststelling vragen kan daarom een compulsie worden.
Hoe ziet ERP er in de praktijk uit?
Neem opnieuw het voorbeeld van de deur.
Je hebt de deur één keer op slot gedaan.
Even later komt de gedachte:
“Wat als hij toch niet goed dicht zit?”
Normaal gesproken zou je teruglopen om te controleren.
Bij ERP oefen je om dat niet te doen.
Je hoeft jezelf vervolgens ook niet eindeloos gerust te stellen met:
“Hij zit écht dicht. Ik weet het honderd procent zeker.”
Want ook dat kan opnieuw een manier worden om de onzekerheid weg te krijgen.
Een alternatief kan bijvoorbeeld zijn:
Dat kan ongemakkelijk voelen.
Je doet namelijk precies níét wat je brein gewend is te gebruiken om snel van spanning en twijfel af te komen.
Hoe pas je ERP toe wanneer de dwang opkomt?
In deel 2 laat ik zien hoe je in een concreet OCD-moment kunt oefenen om de gebruikelijke dwanghandeling niet uit te voeren en de onzekerheid te laten bestaan.
Bekijk de video op Instagram →Waarom is onzekerheid verdragen zo belangrijk bij OCD?
OCD draait vaak niet alleen om angst.
Een belangrijk onderdeel is de behoefte om zekerheid te krijgen.
Bijvoorbeeld:
- zeker weten dat je niemand iets hebt aangedaan;
- zeker weten dat je relatie goed zit;
- zeker weten dat je niet besmet bent;
- zeker weten dat je gedachte niets betekent;
- zeker weten dat je niets vergeten bent;
- zeker weten dat er geen gevaar is.
Maar volledige zekerheid bestaat bijna nergens in het dagelijks leven.
Daardoor kan OCD steeds een nieuwe vraag stellen:
“Ja, maar wat als...?”
ERP helpt je oefenen met een andere reactie.
Dat is vaak een belangrijk verschil.
Het doel is niet dat je meteen rustig wordt
Een veelvoorkomend misverstand is dat een ERP-oefening alleen goed gaat wanneer de angst snel daalt.
Maar ERP is niet bedoeld als een nieuwe truc om onmiddellijk van spanning af te komen.
Het doel is dat je leert dat je kunt functioneren terwijl er onzekerheid, spanning of een vervelende gedachte aanwezig is.
Als je tijdens ERP voortdurend controleert:
“Ben ik al minder angstig?”
of:
“Zie je wel, er is niets gebeurd, dus ik ben veilig.”
kan zekerheid opnieuw het doel van de oefening worden.
Je oefent daarom vooral met anders reageren op de onzekerheid, niet met het afdwingen van een bepaald gevoel.
Moet je meteen je moeilijkste dwang stoppen?
Nee.
ERP wordt meestal stapsgewijs opgebouwd.
Je kunt eerst onderzoeken:
- welke gedachten of situaties jouw OCD activeren;
- welke dwanghandelingen je uitvoert;
- welke situaties je vermijdt;
- hoeveel spanning verschillende situaties oproepen;
- welke oefeningen haalbaar maar uitdagend zijn.
Daarna kan de moeilijkheid stap voor stap worden opgebouwd.
ERP betekent dus niet:
Hoe kan ERP eruitzien bij verschillende vormen van OCD?
Lees ook Smetvrees bij OCD en Heb ik relatietwijfels of relatie-OCD?.
Maar wat als mijn dwang zich vooral in mijn hoofd afspeelt?
Niet alle compulsies zijn zichtbaar.
Misschien controleer je niet voortdurend deuren en was je niet steeds je handen.
Maar in je hoofd ben je uren bezig met vragen als:
“Waarom dacht ik dit?”
“Wat zegt deze gedachte over mij?”
“Voel ik wel genoeg voor mijn partner?”
“Wat gebeurde er gisteren precies?”
“Hoe weet ik zeker dat ik niets verkeerd heb gedaan?”
Dan kunnen er mentale compulsies spelen.
Voorbeelden zijn:
- een gesprek steeds opnieuw analyseren;
- een herinnering reconstrueren;
- je gevoelens controleren;
- een gedachte neutraliseren;
- in je hoofd bewijzen verzamelen;
- jezelf steeds opnieuw geruststellen;
- een gedachte vervangen door een “veilige” gedachte.
Deze vorm van dwang kan lastiger te herkennen zijn, omdat niemand aan de buitenkant ziet wat er gebeurt.
Lees hierover ook Pure-O: dwanggedachten zonder zichtbare dwanghandelingen.
Waarom werkt jezelf steeds geruststellen vaak maar kort?
Je kunt tegen jezelf zeggen:
“Dit is alleen OCD.”
“Deze gedachte betekent niets.”
“Er gaat echt niets gebeuren.”
Op zichzelf kunnen zulke gedachten logisch klinken.
Maar wanneer je ze steeds opnieuw gebruikt om volledige zekerheid te krijgen, kunnen ze zelf onderdeel worden van de compulsie.
Je voelt even rust.
Tot OCD opnieuw vraagt:
“Maar weet je dat écht zeker?”
Daarom gaat behandeling niet alleen over de inhoud van een gedachte.
Het gaat vooral om de vraag:
Kun je ERP zelf toepassen?
Goede psycho-educatie kan helpen om het OCD-patroon beter te herkennen.
Bij mildere klachten kunnen mensen soms zelf met eenvoudige oefeningen aan de slag.
Maar begeleiding kan belangrijk zijn wanneer:
- de OCD veel tijd per dag kost;
- je sterk vermijdt;
- de angst erg hoog oploopt;
- je niet goed kunt onderscheiden wat een normale handeling en wat een compulsie is;
- je vooral mentale compulsies hebt;
- je steeds nieuwe vormen van zekerheid zoeken ontwikkelt;
- je vastloopt in zelfhulp.
Een behandelaar kan helpen om de compulsies nauwkeurig in kaart te brengen en ERP passend op te bouwen.
Hoe wordt OCD behandeld?
Bij OCD wordt vaak gebruikgemaakt van cognitieve gedragstherapie met exposure en responspreventie.
De precieze behandeling hangt af van jouw klachten, de ernst van de OCD, eventuele vermijding, mentale compulsies en andere psychologische factoren.
Belangrijk is dat behandeling niet alleen kijkt naar wat je denkt, maar vooral naar hoe je op die gedachten reageert.
Blijf je controleren, geruststelling zoeken of rituelen uitvoeren terwijl je weet dat het je maar kort rust geeft?
Bij Psychologenpraktijk Mental Fitness bied ik behandeling voor OCD, intrusieve gedachten, controlecompulsies, smetvrees, ROCD, Pure-O en andere dwangklachten. De behandeling kan bestaan uit cognitieve gedragstherapie en ERP, afgestemd op jouw klachten en persoonlijke situatie.
Bekijk OCD-behandeling →Tot slot
Bij OCD voelt een dwanghandeling vaak alsof die noodzakelijk is.
Je controleert niet voor niets.
Je zoekt geen geruststelling omdat je dat leuk vindt.
Je voert een ritueel uit omdat je brein je vertelt dat je daarmee risico, angst of onzekerheid kunt verminderen.
En juist doordat het even oplucht, wordt de neiging om hetzelfde de volgende keer opnieuw te doen sterker.
ERP helpt dat patroon doorbreken.
Niet door je te leren dat je honderd procent zeker kunt zijn.
Maar door te oefenen met:
Veelgestelde vragen over ERP bij OCD
Wat betekent ERP bij OCD?
ERP staat voor exposure en responspreventie. Je oefent met situaties, gedachten, gevoelens of onzekerheid die OCD activeren en probeert vervolgens de gebruikelijke dwanghandeling of neutralisatie niet uit te voeren.
Wat is het verschil tussen exposure en responspreventie?
Exposure betekent dat je jezelf bewust blootstelt aan een situatie, gedachte of gevoel dat spanning oproept. Responspreventie betekent dat je probeert de gebruikelijke compulsie, vermijding of geruststelling achterwege te laten.
Moet je bij ERP proberen om geen dwanggedachten meer te hebben?
Nee. Het doel is niet om gedachten tegen te houden. Je oefent juist om een dwanggedachte of twijfel aanwezig te laten zijn zonder automatisch te controleren, neutraliseren of zekerheid te zoeken.
Wordt de angst bij ERP eerst erger?
De spanning kan tijdelijk toenemen wanneer je de gebruikelijke dwanghandeling niet uitvoert. Daarom wordt ERP meestal stapsgewijs opgebouwd en afgestemd op wat haalbaar en therapeutisch zinvol is.
Kan ERP ook helpen bij Pure-O?
Ja. Bij Pure-O zijn compulsies vaak minder zichtbaar, maar ze kunnen wel aanwezig zijn in de vorm van analyseren, neutraliseren, herinneringen controleren of intern geruststelling zoeken. Responspreventie richt zich dan ook op die mentale compulsies.
Is geruststelling vragen ook een dwanghandeling?
Dat kan. Wanneer je steeds opnieuw geruststelling nodig hebt om onzekerheid of angst te verminderen, kan geruststelling zoeken onderdeel worden van de OCD-cirkel.
Kan ik ERP zelf doen?
Bij mildere klachten kunnen psycho-educatie en goed opgebouwde oefeningen behulpzaam zijn. Bij ernstige OCD, veel vermijding, sterke angst, complexe klachten of mentale compulsies kan professionele begeleiding belangrijk zijn.
Bronnen en nuance
ERP is een goed onderzochte behandelvorm binnen cognitieve gedragstherapie voor obsessieve-compulsieve stoornis. Behandeling wordt doorgaans afgestemd op de ernst van de klachten, het type compulsies, vermijding en de persoonlijke situatie.
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Diagnostische criteria voor obsessieve-compulsieve stoornis.
- NICE. Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). Richtlijn met aanbevelingen voor cognitieve gedragstherapie en exposure met responspreventie.
- International OCD Foundation. Informatie over exposure and response prevention als behandeling voor OCD.
- Foa en collega’s. Onderzoek naar exposure en responspreventie bij obsessieve-compulsieve stoornis.
- Onderzoek naar cognitieve en gedragsmatige modellen van OCD. Beschrijft onder andere de rol van compulsies, vermijding, zekerheid zoeken en negatieve bekrachtiging bij het in stand houden van klachten.
Belangrijk: dit artikel is bedoeld als psycho-educatie en vervangt geen individuele diagnostiek of behandeling. Bij ernstige of complexe klachten is professionele begeleiding verstandig.