“Deze presentatie heb je echt sterk gedaan.”
“Je bent heel zorgzaam.”
En jij reageert bijna automatisch met: “Valt wel mee.” “Iedereen had dit gekund.” “Je bent gewoon aardig.”
Misschien verlang je op andere momenten juist naar waardering, maar zodra die er is, lukt het niet om haar echt binnen te laten komen. Dat lijkt tegenstrijdig. Toch past het bij een bekend psychologisch patroon: positieve informatie kan botsen met het beeld dat je al van jezelf hebt.
Hoe herken je dat je moeilijk complimenten kunt aannemen?
Niet iedereen reageert hetzelfde op waardering. Misschien herken je één of meerdere reacties:
- je wuift het compliment direct weg;
- je maakt jezelf kleiner: “Het was echt niets bijzonders”;
- je geeft onmiddellijk een compliment terug;
- je legt uit waarom de ander zich vergist;
- je denkt dat iemand alleen aardig probeert te zijn;
- je voelt ongemak, schaamte of spanning wanneer iemand je prijst;
- je onthoudt kritiek dagenlang, maar een compliment nauwelijks;
- je kunt wel horen wat iemand zegt, maar het voelt niet alsof het echt over jou gaat.
Waarom kan een compliment ongemakkelijk voelen?
Een compliment bevat informatie over jou. Wanneer die informatie redelijk aansluit bij hoe jij jezelf ziet, is het vaak gemakkelijk om haar te accepteren.
Maar stel dat je diep vanbinnen denkt:
“Ik ben eigenlijk niet zo competent.”
en iemand zegt:
“Jij bent echt ontzettend goed in je werk.”
Dan botsen twee beelden met elkaar.
Onderzoek naar complimenten in romantische relaties laat zien dat mensen met een lager zelfbeeld vaker moeite kunnen hebben om positieve feedback te internaliseren. In een reeks van vier studies rapporteerden zij na complimenten meer zorgen over zichzelf en waren ze minder geneigd de positieve boodschap van het compliment werkelijk op zichzelf toe te passen. citeturn0search0turn0search1
Wat hebben complimenten met een negatief zelfbeeld te maken?
Een negatief zelfbeeld blijft niet alleen bestaan doordat je negatieve dingen over jezelf denkt. Het kan ook blijven bestaan doordat positieve informatie onvoldoende wordt opgeslagen.
Stel dat je op je werk vijf reacties krijgt:
- vier collega's zeggen dat je presentatie duidelijk en sterk was;
- één collega noemt één punt dat beter kon.
Wanneer je zelfbeeld kwetsbaar is, kan je aandacht vooral naar dat ene verbeterpunt gaan.
De complimenten worden afgezwakt:
“Ze wilden gewoon aardig zijn.”
“Het onderwerp was makkelijk.”
“Ik had gewoon geluk.”
Terwijl de kritische opmerking wél als betrouwbaar bewijs wordt behandeld.
In Hoe ontstaat een negatief zelfbeeld? lees je meer over hoe zulke overtuigingen zich ontwikkelen.
Waarom blijft kritiek wél hangen?
Als negatieve feedback beter past bij wat je al over jezelf gelooft, kan die informatie geloofwaardiger aanvoelen.
Een experimentele fMRI-studie met 46 deelnemers onderzocht hoe zelfwaardering en bestaande zelfkennis samenhingen met reacties op positieve en negatieve sociale feedback. De resultaten ondersteunden het idee dat zowel zelfbeeld als de mate waarin feedback aansluit bij bestaande zelfkennis invloed hebben op de verwerking van sociale feedback. citeturn0search3turn0search4
Dat betekent niet dat mensen met een negatief zelfbeeld iedere vorm van kritiek automatisch geloven. Wel helpt het verklaren waarom informatie die aansluit bij bestaande overtuigingen soms makkelijker wordt opgenomen.
Dit sluit ook aan bij de vorige blog Waarom ben ik zo streng voor mezelf?: een sterke innerlijke criticus kan een klein verbeterpunt razendsnel omzetten in een veel grotere conclusie over wie jij bent.
Waarom denk ik dat mensen het compliment niet echt menen?
Wanneer een compliment niet past bij je zelfbeeld, probeert je hoofd het verschil soms op te lossen door de bron minder betrouwbaar te maken.
Je denkt bijvoorbeeld:
- “Mijn partner zegt dat omdat hij van me houdt.”
- “Mijn vriendin wil me gewoon een goed gevoel geven.”
- “Mijn leidinggevende zegt dit tegen iedereen.”
- “Ze kennen me niet goed genoeg.”
Het gevolg is bijzonder: je ontvangt precies de positieve informatie waar je misschien behoefte aan hebt, maar maakt haar vervolgens ongeldig.
Onderzoek naar positieve feedback laat zien dat de relatie tussen zelfbeeld en feedback complex is. Mensen kunnen positieve feedback wíllen en tegelijkertijd moeite hebben die informatie te integreren wanneer ze niet aansluit bij bestaande overtuigingen. citeturn0search5turn0search6
Hoe kan ik tegelijk bevestiging zoeken én complimenten afwijzen?
Dit is een veelvoorkomende verwarring.
Je kunt aan iemand vragen:
“Vind je dat ik het goed heb gedaan?”
De ander antwoordt:
“Ja, echt heel goed.”
En vervolgens denk je:
“Maar misschien zegt ze dat alleen om me gerust te stellen.”
Je zocht zekerheid, maar de zekerheid blijft niet staan.
Daardoor kan de behoefte ontstaan om opnieuw te vragen, op een andere manier, bij iemand anders of op een later moment.
Dat mechanisme sluit direct aan op de vorige blog Waarom heb ik steeds bevestiging nodig?.
Is moeite met complimenten gewoon bescheidenheid?
Soms wel. In gezinnen, sociale omgevingen en culturele contexten kunnen mensen leren dat je jezelf niet te veel naar voren moet schuiven of dat openlijk trots zijn ongepast voelt.
Bescheidenheid hoeft helemaal geen probleem te zijn.
Maar er is verschil tussen:
“Dank je, ik ben er ook blij mee.”
en:
“Nee, echt niet. Ik kan dit helemaal niet. Iedereen had dit beter gedaan.”
In het eerste geval hoef je jezelf niet groter te maken om waardering te kunnen ontvangen. In het tweede geval wordt positieve informatie actief ontkracht.
Waarom geef ik meteen een compliment terug?
Ook dat kan een subtiele manier zijn om ongemak te verminderen.
Iemand zegt:
“Wat zie je er mooi uit.”
En je reageert meteen:
“Jij ook!”
Dat kan natuurlijk oprecht zijn. Maar soms verschuif je daarmee razendsnel de aandacht weer van jezelf naar de ander.
Een interessante vraag is dan: wat gebeurt er als je alleen “dank je” zegt en twee seconden niets toevoegt?
Als dat verrassend ongemakkelijk voelt, zegt dat mogelijk meer dan het compliment zelf.
Complimenten en jezelf vergelijken
Een compliment kan ook direct gevolgd worden door een vergelijking.
“Je hebt dit goed gedaan.”
wordt in je hoofd:
“Ja, maar zij deed het beter.”
Of:
“Je ziet er mooi uit.”
wordt:
“Niet vergeleken met haar.”
Dan krijgt positieve informatie nauwelijks kans om op zichzelf te bestaan. Er wordt onmiddellijk een hogere meetlat naast gelegd.
Lees hierover ook Waarom vergelijk ik mezelf steeds met anderen?.
Hoe leer je complimenten beter aannemen?
1. Verander eerst alleen je reactie
Je hoeft het compliment nog niet volledig te geloven. Oefen simpelweg met: “Dank je.” Zonder uitleg, ontkenning of tegenargument.
2. Merk je automatische tegenargument op
Wat zegt je hoofd direct nadat iemand iets positiefs zegt? “Dat telt niet.” “Ze meent het niet.” “Iedereen kan dit.” Zie die gedachte eerst als een reactie, niet als een bewezen feit.
3. Maak het compliment concreet
Vraag jezelf af: wat zei die persoon precies? In plaats van meteen de grote vraag te stellen “Ben ik dan een geweldig persoon?”, kun je beginnen met het concrete feit: “Mijn collega vond dat ik deze presentatie helder uitlegde.”
Onderzoek suggereert dat de manier waarop mensen met een lager zelfbeeld over complimenten nadenken invloed kan hebben op de mate waarin ze positieve feedback kunnen benutten. citeturn0search0turn0search2
4. Bewaar positieve informatie
Schrijf complimenten of positieve feedback op. Niet om jezelf te overtuigen dat je perfect bent, maar om te voorkomen dat positieve informatie binnen vijf minuten verdwijnt terwijl kritiek dagenlang blijft hangen.
5. Zoek het bewijs in gedrag
Als iemand zegt dat je zorgzaam bent, vraag dan: “Wanneer heb ik mij zorgzaam gedragen?” Zo koppel je een positieve eigenschap aan concrete situaties.
Dit vormt de brug naar een latere blog in deze reeks: Positieve eigenschappen: waarom zie ik ze niet bij mezelf?.
6. Oefen met positieve informatie laten staan
Je hoeft een compliment niet groter te maken. Maar probeer het ook niet onmiddellijk kleiner te maken. Laat het even bestaan zonder discussie.
Komt positieve feedback nauwelijks binnen, terwijl kritiek je hard raakt?
Wanneer dit onderdeel is van een breder patroon van een negatief zelfbeeld, zelfkritiek, perfectionisme of afhankelijkheid van bevestiging, kan therapie helpen om te onderzoeken hoe je informatie over jezelf verwerkt.
Afhankelijk van jouw hulpvraag kan onder andere worden gewerkt met cognitieve gedragstherapie, schematherapie en ACT. Daarbij kan aandacht zijn voor negatieve overtuigingen, selectieve aandacht voor tekortkomingen en het leren herkennen én serieus nemen van positieve informatie.
Bekijk behandeling van zelfbeeld →Je hoeft een compliment niet te bewijzen voordat je het mag ontvangen
Een compliment aannemen betekent niet dat je moet geloven dat je perfect bent.
Het betekent ook niet dat iedere positieve opmerking objectief waar moet zijn.
Het betekent vooral dat positieve informatie dezelfde kans krijgt als negatieve informatie.
Wanneer iemand zegt dat je iets goed hebt gedaan, hoef je niet onmiddellijk te zoeken naar alle redenen waarom het eigenlijk niet telt.
Misschien is de eerste stap veel kleiner:
horen wat iemand zegt, “dank je” antwoorden en het compliment even laten staan.
Want een steviger zelfbeeld ontstaat niet alleen door minder negatief over jezelf te denken. Het ontstaat ook doordat je leert zien wat er al wél is — en dat niet steeds opnieuw wegstreept.
Veelgestelde vragen over complimenten aannemen
Waarom kan ik geen complimenten aannemen?
Dat kan verschillende redenen hebben. Een compliment kan bijvoorbeeld botsen met een negatief zelfbeeld, ongemakkelijk voelen omdat je aandacht krijgt, of niet passen bij wat je gewend bent over jezelf te geloven.
Heeft moeite met complimenten aannemen met een laag zelfbeeld te maken?
Dat kan. Onderzoek laat zien dat mensen met een lager zelfbeeld gemiddeld meer moeite kunnen hebben positieve feedback van anderen te internaliseren. Het is echter geen één-op-één relatie: ook mensen zonder laag zelfbeeld kunnen zich ongemakkelijk voelen bij complimenten.
Waarom geloof ik kritiek wel en complimenten niet?
Informatie die aansluit bij bestaande overtuigingen over jezelf kan geloofwaardiger aanvoelen. Wanneer je zelfbeeld negatief is, kan kritiek daardoor makkelijker passen dan positieve feedback.
Is een compliment wegwuiven gewoon bescheiden?
Soms. Bescheidenheid is niet hetzelfde als jezelf voortdurend naar beneden halen. Je kunt een compliment rustig aannemen zonder jezelf beter te vinden dan anderen.
Wat kan ik zeggen als iemand mij een compliment geeft?
Een eenvoudig “Dank je” is voldoende. Je hoeft het compliment niet uit te leggen, kleiner te maken of onmiddellijk terug te geven.
Kan therapie helpen als positieve feedback nooit binnenkomt?
Wanneer dit samenhangt met een hardnekkig negatief zelfbeeld, zelfkritiek of perfectionisme, kan therapie helpen om de onderliggende overtuigingen en de manier waarop je positieve en negatieve informatie verwerkt te onderzoeken.
Bronnen
- Kille, D. R., Eibach, R. P., Wood, J. V. & Holmes, J. G. (2017). Who can't take a compliment? The role of construal level and self-esteem in accepting positive feedback from close others. Journal of Experimental Social Psychology, 68, 40–49.
- Marigold, D. C., Holmes, J. G. & Ross, M. (2007). More than words: Reframing compliments from romantic partners fosters security in low self-esteem individuals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(2), 232–248. DOI: 10.1037/0022-3514.92.2.232.
- van Schie, C. C., Chiu, C.-D., Rombouts, S. A. R. B., Heiser, W. J. & Elzinga, B. M. (2018). When compliments do not hit but critiques do: An fMRI study into self-esteem and self-knowledge in processing social feedback. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 13(4), 404–417. DOI: 10.1093/scan/nsy014.
- Swann, W. B. Jr., Pelham, B. W. & Krull, D. S. (1989). Agreeable fancy or disagreeable truth? Reconciling self-enhancement and self-verification. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 782–791. DOI: 10.1037/0022-3514.57.5.782.
Moeite met complimenten aannemen is op zichzelf geen psychische diagnose. Onderzoek beschrijft gemiddelde verbanden en experimentele patronen; individuele redenen om complimenten af te weren kunnen verschillen.