Een paniekaanval kan ook tijdens de slaap ontstaan. In onderzoek wordt dit vaak nocturnal panic genoemd. Het bijzondere is dat je niet eerst bewust hoeft te piekeren of ergens bang voor hoeft te zijn. Je kunt daadwerkelijk vanuit de slaap wakker worden met een plotselinge golf van lichamelijke en psychologische paniek.
Wat je gaat lezen
- Wat een nachtelijke paniekaanval is
- Waarom paniek tijdens de slaap kan ontstaan
- Wat het verschil is met een nachtmerrie of slaapangst
- Welke lichamelijke oorzaken soms vergelijkbare klachten geven
- Hoe angst voor de nacht de paniekcirkel kan versterken
- Welke behandeling wetenschappelijk goed is onderbouwd
- Wanneer medische beoordeling verstandig is
Wat is een nachtelijke paniekaanval?
Bij een nachtelijke paniekaanval word je vanuit de slaap wakker met een plotselinge stijging van intense angst of sterk lichamelijk ongemak. Mogelijke klachten zijn hartkloppingen, zweten, trillen, kortademigheid, druk op de borst, duizeligheid, tintelingen, misselijkheid, een gevoel van onwerkelijkheid of de angst dat je de controle verliest.
Nachtelijke paniek is niet hetzelfde als simpelweg in bed liggen piekeren. De aanval ontstaat tijdens de slaap en maakt je wakker. In oudere overzichtsliteratuur rapporteerde een aanzienlijk deel van de mensen met paniekstoornis ten minste één nachtelijke paniekaanval.
Wil je eerst weten welke symptomen bij paniek kunnen voorkomen? Lees dan Paniekaanval symptomen: hoe herken je een paniekaanval?.
Waarom kun je tijdens de slaap een paniekaanval krijgen?
Het lijkt tegenstrijdig: als je slaapt, ben je niet bewust bezig met angstige gedachten. Toch blijft je autonome zenuwstelsel tijdens de slaap actief. Hartslag, ademhaling en arousal veranderen gedurende verschillende slaapfasen.
Een nachtelijke aanval hoeft daarom niet te beginnen met een bewuste gedachte. Een lichamelijke verandering kan als eerste optreden, waarna je wakker wordt en de sensatie als gevaarlijk ervaart.
Dit is een theoretisch verklaringsmodel. Het heeft veel empirische ondersteuning, maar verklaart niet noodzakelijk iedere nachtelijke paniekaanval volledig.
Andere theoretische verklaringen richten zich onder andere op verhoogde gevoeligheid voor veranderingen in ademhaling en koolstofdioxide en op aangeleerde angst voor interne lichaamssignalen. De precieze mechanismen achter nachtelijke paniek zijn nog niet volledig opgehelderd.
Als aanvallen voor jou vaker zonder duidelijke aanleiding lijken te ontstaan, lees dan ook Paniekaanvallen zonder duidelijke reden: hoe kan dat?.
Is een nachtelijke paniekaanval hetzelfde als een nachtmerrie?
Nee. Bij een nachtmerrie word je meestal wakker uit een angstige droom en kun je vaak nog iets van die droom herinneren. Bij een nachtelijke paniekaanval kun je abrupt wakker worden met intense lichamelijke angst zonder dat er een duidelijke droom aan voorafging.
Nachtelijke paniek wordt in de literatuur ook onderscheiden van slaapangst (sleep terrors) en andere parasomnieën. Dat onderscheid is soms lastig op basis van één gebeurtenis. Wanneer aanvallen vaak terugkomen of het patroon onduidelijk is, kan beoordeling door een arts of behandelaar zinvol zijn.
Kunnen lichamelijke oorzaken vergelijkbare klachten geven?
Ja. Niet iedere nachtelijke aanval met hartkloppingen of benauwdheid is automatisch een paniekaanval. Onder andere ademhalingsproblemen tijdens de slaap, bepaalde hartritmestoornissen en andere slaap- of lichamelijke aandoeningen kunnen klachten geven die op paniek lijken.
Bij twijfel over borstklachten kun je ook lezen: Paniekaanval of hartaanval: hoe herken je het verschil?.
Kan hyperventilatie ’s nachts een rol spelen?
Veranderingen in ademhaling kunnen onderdeel zijn van paniek. Wanneer iemand sneller of dieper ademt dan nodig is, kan het koolstofdioxidegehalte dalen. Dit kan sensaties veroorzaken zoals duizeligheid, tintelingen en een gevoel van benauwdheid.
Hyperventilatie is echter niet hetzelfde als een paniekaanval en is niet de enige verklaring voor paniek. Lees hierover meer in Hyperventilatie of paniekaanval: wat is het verschil?.
Wat als je bang wordt om te gaan slapen?
Na een heftige nacht kan een tweede probleem ontstaan: je wordt bang dat het opnieuw gebeurt. Je gaat bij het naar bed gaan extra letten op je hartslag of ademhaling, probeert wakker te blijven of controleert voortdurend of je al iets voelt.
Die verhoogde waakzaamheid kan de nacht steeds sterker de betekenis van gevaar geven. Hierdoor kan een vicieuze cirkel ontstaan van anticipatie-angst, lichamelijke aandacht en controle.
Meer over dit mechanisme lees je in Bang om een paniekaanval te krijgen: angst voor de angst.
Wat kun je doen tijdens een nachtelijke paniekaanval?
Wanneer je wakker wordt met een herkenbare paniekaanval en er geen aanwijzingen zijn voor een medisch noodgeval, kan het helpen om eerst te benoemen wat er gebeurt: je alarmsysteem staat aan en de sensaties voelen gevaarlijk, maar dat betekent niet automatisch dat er daadwerkelijk gevaar is.
Probeer niet onmiddellijk ieder lichamelijk signaal te controleren. Geef de activatie tijd om weer af te nemen. Voor een uitgebreider praktisch stappenplan lees je Wat te doen tijdens een paniekaanval? 8 stappen die kunnen helpen.
Welke behandeling helpt bij nachtelijke paniekaanvallen?
Wanneer nachtelijke aanvallen onderdeel zijn van terugkerende paniekklachten, kan cognitieve gedragstherapie (CGT) worden ingezet. Bij paniekstoornis is CGT een goed onderzochte behandeling.
Behandeling kan zich richten op catastrofale interpretaties van lichamelijke sensaties, angst voor een volgende aanval, vermijding en veiligheidsgedrag. Interoceptieve exposure kan worden toegepast om gevreesde lichamelijke sensaties gecontroleerd op te roepen, zodat iemand nieuwe ervaringen kan opdoen met wat eerder als gevaarlijk werd geïnterpreteerd.
Onderzoek specifiek naar nachtelijke paniek is kleiner dan de bredere literatuur over paniekstoornis, maar studies beschrijven dat cognitief-gedragsmatige behandeling ook nachtelijke paniek kan verminderen.
Word je ’s nachts wakker met paniek of ben je bang geworden om te gaan slapen?
Bij Psychologenpraktijk Mental Fitness behandel ik angst- en paniekklachten. We onderzoeken welke lichamelijke sensaties, gedachten, anticipatie-angst en controle- of vermijdingspatronen jouw paniek mogelijk in stand houden.
Bekijk behandeling angst & paniek →Veelgestelde vragen
Kun je in je slaap een paniekaanval krijgen?
Ja. Bij een nachtelijke paniekaanval wordt iemand vanuit de slaap wakker met een plotselinge sterke toename van lichamelijke en psychologische paniek.
Waarom krijg ik paniek terwijl ik niet aan het piekeren was?
Een paniekaanval hoeft niet te beginnen met een bewuste gedachte. Lichamelijke veranderingen en automatische interpretatieprocessen kunnen al optreden voordat je bewust begrijpt wat er gebeurt.
Is een nachtelijke paniekaanval hetzelfde als een nachtmerrie?
Nee. Bij een nachtmerrie is er doorgaans een angstige droom. Bij nachtelijke paniek kan iemand zonder duidelijke droom wakker worden met intense panieksymptomen.
Kan slaapapneu op paniek lijken?
Slaapgerelateerde ademhalingsproblemen kunnen nachtelijke benauwdheid en abrupt wakker worden veroorzaken. Daarom is medische beoordeling belangrijk wanneer klachten nieuw, afwijkend of onduidelijk zijn.
Kan angst voor slapen de klachten erger maken?
Ja. Anticipatie-angst kan ervoor zorgen dat je sterker op lichamelijke signalen let en meer controle- of vermijdingsgedrag gaat gebruiken, wat de paniekcirkel kan versterken.
Welke behandeling helpt?
CGT met onder andere exposure behoort tot de best onderzochte psychologische behandelingen voor paniekstoornis. Ook bij nachtelijke paniek kunnen cognitief-gedragsmatige interventies worden toegepast.
Bronnen en nuance
Deze blog maakt onderscheid tussen bevindingen uit onderzoek en theoretische verklaringsmodellen.
- Craske, M.G. & Tsao, J.C.I. (2005). Assessment and treatment of nocturnal panic attacks. Sleep Medicine Reviews, 9(3), 173–184. Overzicht van kenmerken, differentiaaldiagnostiek en behandeling van nachtelijke paniek.
- Clark, D.M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470. Cognitief verklaringsmodel van paniek.
- NICE. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Richtlijn voor behandeling van paniekstoornis.
- Richtlijnendatabase. Richtlijn Angst- en dwangstoornissen: paniekstoornis. CGT en exposure behoren tot de aanbevolen psychotherapeutische interventies.
Medische nuance: nachtelijke benauwdheid, pijn op de borst of andere lichamelijke klachten kunnen meerdere oorzaken hebben. Nieuwe, ernstige of afwijkende klachten moeten passend medisch worden beoordeeld.