Leestijd 10 minuten

Wat is waswas?

Misschien heb je het woord waswas weleens gehoord binnen je familie, in de moskee of op sociale media. Vaak wordt het gebruikt om vervelende gedachten, twijfels of een onrustig gevoel in je hoofd te beschrijven. Sommige mensen zeggen dat ze "waswas hebben" wanneer ze blijven nadenken over dezelfde situatie. Anderen gebruiken het woord voor religieuze twijfels, angstige gedachten of dwangmatige controles.

Hoewel het begrip waswas voor veel mensen heel herkenbaar is, is het geen officiële psychologische diagnose.

Vanuit de psychologie kan waswas namelijk verschillende betekenissen hebben. Bij de één gaat het vooral om piekeren of overmatig nadenken. Bij iemand anders past het beter bij een angststoornis, terwijl het bij weer iemand anders een uiting kan zijn van een dwangstoornis (OCD) of terugkerende intrusieve gedachten.

Juist daarom is het belangrijk om niet alleen naar de inhoud van de gedachten te kijken, maar vooral naar het patroon erachter.

Is waswas een psychische stoornis?

Nee.

Waswas komt niet voor als diagnose in de DSM-5 of andere internationale classificatiesystemen voor psychische aandoeningen.

Het is een woord dat veel wordt gebruikt om een ervaring te beschrijven: steeds terugkerende gedachten waar je moeilijk los van komt.

Soms zijn deze gedachten tijdelijk. Iedereen piekert immers weleens of twijfelt aan een beslissing.

Maar wanneer de gedachten steeds terugkomen, veel spanning veroorzaken en je dagelijks leven beïnvloeden, kan er sprake zijn van een onderliggende psychische klacht, zoals:

• een angststoornis;
• overmatig piekeren;
• intrusieve gedachten;
• een dwangstoornis (OCD);
• gezondheidsangst;
• sociale angst.

Daarom is het belangrijk om eerst te begrijpen waar de gedachten vandaan komen, voordat je kunt bepalen welke behandeling het beste past.

Waswas, piekeren, angst of OCD?

Een veelvoorkomend misverstand is dat waswas automatisch betekent dat iemand een dwangstoornis heeft.

Dat is niet zo.

Waswas is een verzamelbegrip dat door veel mensen wordt gebruikt, terwijl psychologen onderscheid maken tussen verschillende psychologische processen.

Waswas en piekeren

Wanneer iemand eindeloos gesprekken blijft analyseren, zich voortdurend zorgen maakt over de toekomst of steeds opnieuw dezelfde situaties door zijn hoofd laat gaan, lijkt waswas vaak op overmatig piekeren.

Kenmerkend is dat het denken maar doorgaat, zonder dat er een oplossing wordt gevonden. Hoe langer iemand probeert een antwoord te vinden, hoe meer nieuwe vragen er lijken te ontstaan.

Waswas en angst

Bij anderen bestaat waswas vooral uit voortdurende zorgen.

Ze maken zich bijvoorbeeld constant zorgen over hun gezondheid, hun kinderen, hun werk of hun toekomst.

Vaak denken ze dat al dat nadenken hen helpt om problemen te voorkomen. In werkelijkheid zorgt het juist voor meer spanning en onrust.

Waswas en OCD

Soms gaat waswas gepaard met terugkerende, ongewenste gedachten én dwanghandelingen.

Iemand controleert bijvoorbeeld steeds opnieuw of de deur wel op slot zit, wast voortdurend zijn handen, herhaalt religieuze rituelen of vraagt steeds opnieuw om geruststelling.

Bij een dwangstoornis geven deze handelingen tijdelijk rust, maar juist daardoor blijft de angst bestaan en wordt de vicieuze cirkel in stand gehouden.

De verschillende vormen van waswas

Hoewel veel mensen het woord waswas gebruiken, kan het in de praktijk om heel verschillende soorten gedachten gaan. Door te begrijpen welke vorm van waswas je ervaart, wordt vaak ook duidelijker welke behandeling het beste past.

Religieuze waswas

Religieuze waswas komt veel voor binnen islamitische gemeenschappen.

Mensen kunnen voortdurend twijfelen of hun wassing (woedoe) wel geldig was, of zij hun gebed correct hebben verricht of dat zij misschien onbewust een zonde hebben begaan. Sommigen blijven zich afvragen of Allah hun aanbidding wel accepteert of dat hun geloof wel sterk genoeg is.

Twijfels over geloof of religieuze praktijk zijn op zichzelf heel normaal. Bijna iedereen stelt zichzelf weleens vragen over zijn of haar geloof.

Wanneer deze twijfels echter steeds terugkeren, veel angst veroorzaken en ertoe leiden dat iemand voortdurend de woedoe herhaalt, opnieuw gaat bidden of steeds opnieuw bevestiging zoekt bij een imam of anderen, kan er sprake zijn van een angststoornis of een dwangstoornis (OCD), en niet van een gebrek aan geloof.

Intrusieve gedachten

Sommige mensen ervaren plotselinge gedachten die totaal niet passen bij wie ze zijn.

Ze kunnen bijvoorbeeld bang zijn dat ze iemand iets aandoen, godslasterlijke gedachten krijgen, ongewenste seksuele beelden zien of zichzelf ineens iets verschrikkelijks zien doen.

Juist omdat deze gedachten zo haaks staan op hun normen en waarden, schrikken mensen er enorm van. Ze vragen zich af:

"Waarom denk ik dit?"

"Betekent dit dat ik echt zo ben?"

Het antwoord is vrijwel altijd nee.

Intrusieve gedachten komen veel vaker voor dan de meeste mensen denken. Het probleem zit meestal niet in de gedachte zelf, maar in de betekenis die iemand eraan geeft. Hoe gevaarlijker of belangrijker iemand de gedachte vindt, hoe vaker deze terug lijkt te komen.

Waswas over je gezondheid

Een andere vorm van waswas draait om gezondheid.

Iemand kan voortdurend bang zijn een ernstige ziekte te hebben, ondanks geruststellende uitslagen van onderzoeken of bezoeken aan de huisarts.

Elke lichamelijke sensatie wordt uitgebreid geanalyseerd. Er wordt uren gezocht op internet, het lichaam wordt steeds gecontroleerd en er wordt regelmatig geruststelling gevraagd aan artsen, familie of vrienden.

Dat geeft vaak heel even rust, maar daarna begint de twijfel opnieuw.

Waswas binnen relaties

Ook relaties kunnen een bron van waswas zijn.

Mensen kunnen eindeloos blijven twijfelen aan vragen zoals:

• Houd ik eigenlijk wel genoeg van mijn partner?
• Houdt mijn partner wel echt van mij?
• Heb ik de juiste keuze gemaakt?
• Wat als ik later spijt krijg?

Iedereen twijfelt weleens binnen een relatie.

Maar wanneer deze vragen voortdurend terugkomen en geen enkel antwoord ooit voldoende geruststelling geeft, kan er sprake zijn van angst of relationele OCD in plaats van echte relatieproblemen.

Waswas als voortdurend piekeren

Voor veel mensen betekent waswas simpelweg dat hun hoofd nooit stil lijkt te staan.

Ze analyseren gesprekken opnieuw, denken eindeloos na over beslissingen, bereiden zich voor op situaties die misschien nooit zullen gebeuren en proberen overal de perfecte oplossing voor te vinden.

Hoewel hierbij meestal geen dwanghandelingen voorkomen, kan deze vorm van waswas veel stress veroorzaken. Het kost ontzettend veel energie om voortdurend "aan" te staan.

Hoe ontstaat waswas?

Er is niet één oorzaak voor waswas.

Uit psychologisch onderzoek weten we dat hardnekkige, terugkerende gedachten meestal ontstaan door een combinatie van biologische, psychologische en omgevingsfactoren.

Sommige mensen zijn van nature gevoeliger voor onzekerheid of angst. Bij anderen ontstaat waswas na een ingrijpende gebeurtenis, een traumatische ervaring of een lange periode van stress.

Ook eigenschappen zoals perfectionisme, een sterk verantwoordelijkheidsgevoel of de behoefte om alles onder controle te houden kunnen ervoor zorgen dat iemand gevoeliger wordt voor terugkerende gedachten.

Veel mensen proberen vervolgens van deze gedachten af te komen door ze weg te drukken, eindeloos te analyseren of er tegen te vechten.

Dat lijkt logisch, maar werkt meestal averechts.

Hoe harder je probeert ergens níét aan te denken, hoe meer aandacht je hersenen er juist aan geven.

Waarom blijft waswas bestaan?

Een belangrijke reden waarom waswas blijft bestaan, is wat psychologen de vicieuze cirkel van negatieve bekrachtiging noemen.

Het begint met een vervelende gedachte.

Die gedachte roept spanning of angst op.

Om die spanning te verminderen ga je analyseren, controleren, geruststelling zoeken, iets herhalen of bepaalde situaties vermijden.

Daardoor voel je je even beter.

Je hersenen leren vervolgens dat deze strategie blijkbaar heeft geholpen.

De volgende keer dat dezelfde gedachte terugkomt, ontstaat automatisch opnieuw de neiging om hetzelfde te doen.

Zo wordt de cirkel steeds sterker.

Juist daarom richten bewezen effectieve behandelingen, zoals cognitieve gedragstherapie (CGT), Acceptance and Commitment Therapy (ACT) en in sommige gevallen EMDR, zich niet alleen op de gedachten zelf, maar vooral op het doorbreken van deze vicieuze cirkel.

Kan waswas behandeld worden?

Ja. Het goede nieuws is dat waswas in veel gevallen goed behandeld kan worden, mits duidelijk is wat de onderliggende oorzaak van de klachten is.

Omdat waswas geen officiële diagnose is, hangt de behandeling af van het psychologische proces dat achter de gedachten schuilgaat. Bij de één draait het vooral om piekeren of angst, terwijl het bij iemand anders onderdeel is van een dwangstoornis (OCD) of een andere angststoornis.

Daarom richt een goede behandeling zich niet alleen op wat je denkt, maar vooral op waarom de gedachten blijven terugkomen en hoe je ermee omgaat.

Het doel van moderne psychologische behandelingen is niet om ervoor te zorgen dat je nooit meer vervelende gedachten hebt. Iedereen heeft namelijk weleens ongewenste of vreemde gedachten.

Het verschil zit in hoe je erop reageert.

Door anders met deze gedachten om te leren gaan, verliezen ze vaak geleidelijk hun kracht en invloed.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is één van de meest onderzochte en effectieve behandelingen voor angststoornissen, overmatig piekeren en OCD. Wereldwijd wordt deze therapievorm aanbevolen in de richtlijnen voor de behandeling van deze klachten.

Binnen CGT leer je hoe gedachten, gevoelens en gedrag elkaar beïnvloeden.

Mensen met waswas geven vaak een bijzondere betekenis aan hun gedachten.

Ze denken bijvoorbeeld:

• "Als ik deze gedachte heb, zal er vast iets mis met mij zijn."
• "Misschien betekent deze gedachte dat ik het eigenlijk wil."
• "Als ik niet controleer, gebeurt er misschien iets ergs."

Juist deze interpretaties zorgen ervoor dat de angst toeneemt.

Om die angst te verminderen gaan mensen controleren, geruststelling vragen, vermijden of eindeloos nadenken.

Binnen CGT leer je deze denkpatronen herkennen en stap voor stap vervangen door meer helpende en realistische manieren van denken.

Wanneer er sprake is van een dwangstoornis (OCD), wordt CGT vaak gecombineerd met Exposure en Responspreventie (ERP).

Bij ERP leer je situaties die spanning oproepen geleidelijk aan te gaan, zonder de gebruikelijke dwanghandeling uit te voeren. Hierdoor ontdekt je brein dat de spanning vanzelf weer afneemt, ook zonder controle, geruststelling of andere rituelen.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kijkt op een andere manier naar waswas.

In plaats van voortdurend te proberen vervelende gedachten weg te krijgen, leer je dat gedachten niet hetzelfde zijn als feiten.

Een gedachte is simpelweg een gedachte.

ACT helpt je om meer afstand te nemen van wat er in je hoofd gebeurt.

In plaats van te denken:

"Ik moet van deze gedachte af."

leer je denken:

"Ik merk dat ik deze gedachte heb."

Dat lijkt misschien een klein verschil, maar het verandert de relatie die je met je gedachten hebt.

Wanneer je stopt met vechten tegen elke gedachte die opkomt, verliezen veel gedachten vanzelf hun invloed.

ACT helpt je daarnaast om je aandacht weer te richten op wat jij belangrijk vindt in het leven, in plaats van je leven te laten bepalen door angst of twijfel.

Kan EMDR helpen?

EMDR wordt vooral ingezet bij de behandeling van traumatische ervaringen.

Wanneer waswas is ontstaan na een ingrijpende gebeurtenis of wanneer de terugkerende gedachten sterk samenhangen met een onverwerkt trauma, kan EMDR helpen om de emotionele lading van deze herinneringen te verminderen.

Bij een 'klassieke' dwangstoornis is EMDR meestal niet de eerste behandelkeuze.

Een psycholoog zal daarom eerst onderzoeken of de klachten vooral voortkomen uit angst, OCD, een trauma of een combinatie hiervan. Op basis daarvan wordt samen gekeken welke behandeling het meest passend is.

Wat kun je zelf doen?

Naast professionele behandeling zijn er verschillende dingen die je zelf kunt doen om de invloed van waswas te verminderen.

• Merk je gedachten op zonder er direct op te reageren.
• Probeer niet voortdurend op zoek te gaan naar volledige zekerheid.
• Weersta de neiging om elke gedachte uitgebreid te analyseren.
• Accepteer dat volledige controle of absolute zekerheid niet bestaat.
• Richt je aandacht op activiteiten die belangrijk voor je zijn, ook als de gedachten aanwezig blijven.
• Oefen met mindfulness om gedachten te leren observeren zonder erin meegezogen te worden.

In het begin kan dit ongemakkelijk voelen.

Veel mensen merken juist dat de angst eerst even toeneemt wanneer ze stoppen met controleren of geruststelling zoeken.

Toch leert het brein hierdoor langzaam dat deze strategieën niet nodig zijn en neemt de invloed van de gedachten geleidelijk af.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Iedereen heeft weleens vervelende of ongewenste gedachten.

Het gaat er niet om welke gedachten je hebt, maar om de invloed die ze op je leven hebben.

Het kan verstandig zijn om een psycholoog te raadplegen wanneer:

• je gedachten een groot deel van de dag in beslag nemen;
• je voortdurend geruststelling zoekt;
• je situaties gaat vermijden vanwege je gedachten;
• je steeds dezelfde controles of rituelen uitvoert;
• je angst invloed heeft op je werk, studie of relaties;
• je uitgeput raakt van het voortdurende nadenken of twijfelen.

Met de juiste behandeling is het mogelijk om de vicieuze cirkel van waswas te doorbreken. Je leert begrijpen wat er in je hoofd gebeurt en ontwikkelt vaardigheden om anders met je gedachten om te gaan, waardoor ze steeds minder grip krijgen op je dagelijks leven.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Is waswas hetzelfde als OCD?

Nee. Waswas is geen officiële psychologische diagnose, maar een begrip dat veel mensen gebruiken voor hardnekkige of ongewenste gedachten. Bij de één gaat het om piekeren of angst, terwijl het bij iemand anders onderdeel kan zijn van een dwangstoornis (OCD). Een psycholoog kan helpen om te bepalen wat de onderliggende oorzaak van de klachten is.

Betekent waswas dat mijn geloof zwak is?

Nee.

Het hebben van ongewenste of verontrustende gedachten betekent niet dat je een slecht mens bent of dat je geloof zwak is. Juist mensen die veel waarde hechten aan hun geloof, normen en waarden kunnen schrikken van bepaalde gedachten.

Vanuit de psychologie weten we dat intrusieve gedachten heel normaal zijn. Bij vrijwel iedereen komen ze weleens voor. Pas wanneer iemand deze gedachten als gevaarlijk of betekenisvol gaat zien, kunnen ze steeds vaker terugkomen en veel angst veroorzaken.

Kan waswas vanzelf overgaan?

Soms wel.

Wanneer waswas samenhangt met een stressvolle periode of een ingrijpende gebeurtenis, kunnen de klachten vanzelf verminderen zodra de stress afneemt.

Blijven de gedachten echter maanden aanwezig, worden ze steeds heftiger of beïnvloeden ze je dagelijks leven, dan is professionele hulp vaak verstandig.

Moet ik mijn gedachten proberen te negeren?

Niet per se.

Veel mensen proberen vervelende gedachten koste wat kost weg te drukken. Helaas werkt dat meestal averechts.

Hoe harder je probeert ergens niet aan te denken, hoe vaker die gedachte juist terugkomt.

Psychologische behandelingen leren je daarom niet om gedachten te onderdrukken, maar om er op een andere manier mee om te gaan. Wanneer je stopt met vechten tegen iedere gedachte, verliezen ze vaak vanzelf hun kracht.

Kan waswas genezen?

Veel mensen ervaren een duidelijke verbetering na een passende behandeling.

Door te begrijpen hoe waswas ontstaat, minder geruststelling te zoeken, dwanghandelingen af te bouwen en anders met gedachten om te leren gaan, krijgen de klachten vaak steeds minder invloed op het dagelijks leven.

Hoe eerder iemand hulp zoekt, hoe groter de kans dat de vicieuze cirkel wordt doorbroken.

Welke behandeling werkt het beste?

Dat hangt af van de oorzaak van de klachten.

Wanneer waswas vooral samenhangt met angst of piekeren, is cognitieve gedragstherapie (CGT) vaak zeer effectief.

Bij een dwangstoornis (OCD) bestaat de behandeling meestal uit CGT in combinatie met Exposure en Responspreventie (ERP).

Acceptance and Commitment Therapy (ACT) helpt mensen om op een andere manier met hun gedachten om te gaan. Wanneer traumatische ervaringen een belangrijke rol spelen, kan EMDR een passende behandeling zijn.

Een psycholoog kijkt samen met jou welke behandeling het beste aansluit bij jouw situatie.

Tot slot

Waswas is een begrip dat verschillende betekenissen kan hebben. Voor de één gaat het om overmatig piekeren, voor de ander om angst, intrusieve gedachten of een dwangstoornis (OCD).

Juist daarom is het belangrijk om niet alleen naar de inhoud van de gedachten te kijken, maar vooral naar het patroon dat erachter zit.

Terugkerende gedachten kunnen heel beangstigend zijn, maar ze zeggen niets over wie jij bent, waar je voor staat of wat je werkelijk wilt.

Gelukkig zijn er effectieve, wetenschappelijk onderbouwde behandelingen die mensen helpen om anders met deze gedachten om te gaan. Cognitieve gedragstherapie (CGT), Acceptance and Commitment Therapy (ACT) en – wanneer trauma een rol speelt – EMDR hebben al veel mensen geholpen om weer rust in hun hoofd te krijgen.

Blijf daarom niet alleen rondlopen met je klachten. Hoe eerder je begrijpt wat er achter de waswas schuilgaat, hoe sneller je kunt werken aan herstel.

Over de auteur

Ik ben Nadia Elamrani, psycholoog en hoofdbehandelaar bij Psychologenpraktijk Mental Fitness in Amsterdam. Met meer dan 15 jaar ervaring begeleid ik mensen met onder andere angststoornissen, paniek, trauma, OCD, depressie en persoonlijkheidsproblematiek.

In mijn praktijk combineer ik evidence-based behandelmethoden, zoals cognitieve gedragstherapie (CGT), EMDR, ACT en schematherapie, met cultuursensitieve zorg. Ik besteed aandacht aan de invloed van cultuur, religie, migratieachtergrond en familie, zodat de behandeling aansluit bij wie jij bent. Ik geloof dat effectieve therapie begint met je gehoord, begrepen en veilig voelen. Daarom combineer ik wetenschappelijk onderbouwde behandelmethoden met een persoonlijke en cultuursensitieve benadering.

Ik bied therapie in het Nederlands, Engels, Frans en Marokkaans Darija, zowel in Amsterdam als online.